Twee weken geleden nam ik de liefhebbers al een keertje mee naar dit museum in Lissabon. Klik HIER. Vandaag volgt een tweede rondleiding. Maar laat ik eerst beginnen met meneer Gulbenkian in beeld te brengen. Een standbeeld in het aangrenzende park van deze kunstverzamelaar, gezeten voor een hele grote vogel.

Calouste Gulbenkian met Horus

Geen gewone vogel, maar een gigantische valk. De Egyptische god Horus. De Egyptische farao’s (3000 voor Chr) koppelden hun koningsschap aan deze ‘hemelgod’, zwevend boven de aarde.

De bezoeker loopt door de zalen van het museum, in een soort chronologische – deels thematische volgorde. Dus beginnend bij Egyptische kunst.

De Zonnebark van Djedhor (ca. 380-343 v.Chr.)

Dit insigne wordt een ‘zonnebark’ genoemd en is vergelijkbaar met het primitieve vaartuig dat op de Nijl voer en werd gebruikt bij religieuze processies en ceremonies. De bark, rustend op een krokodil die de god Sobek voorstelt, symbool van de Nijl, is opgedragen aan Djedhor voor wie de bescherming van de goden wordt ingeroepen. Andere godheden zijn ook vertegenwoordigd: de zusters Isis en Nephthys, bewakers van de tempel en beschermers van de doden; hierboven staat de god Horus, de beschermer van het koningschap, met de valkenkop; binnen Amun-Ra, god van de zon op zijn hoogtepunt, biddend voor de wederopstanding van Djedhor. Er is een koninklijke sfinx op de boeg en een roerganger op de achtersteven, waarschijnlijk de opdrachtgever.

Ik loop verder langs Grieks- Romeinse kunst, Mesopotamische kunst, Oosterse Islamitische kunst, Armeense kunst, kunst uit het Verre Oosten en de Kunst van het Boek.

Links: Miniaturen uit de bloemlezing van Sultan Iskandar (1411). We zien de training voor een ideale monarch door verhalen te vertellen uit het leven van een Sassanische koning, genaamd Bahram Gur. Op de voorgrond van de miniatuur bewondert Bahram Gur de zeven symbolische paviljoenen met gewelfde koepels. Onder deze koepels zitten de prinsessen, die elk één aspect van de liefde vertegenwoordigen.

Rechts: Een Armeense, geïllustreerde Bijbel (1623). Gulbenkian is van Armeense afkomst. De miniaturen op deze twee pagina’s illustreren het begin van het Oude Testament, het boek Genesis. De zes dagen van de schepping van de wereld worden weergegeven op de medaillons en op het centrale gebied, op een vergulde achtergrond, de schepping van Adam en Eva, de verleiding en de verdrijving uit het paradijs.

Uiterst rechts troont God boven een medaillon met de Heilige Geest en Abraham. Vandaaruit dalen gekromde stralen neer op de aureolen van de vierentwintig oudsten (Openbaringen 4:4). De tekst begint met een gekalligrafeerde letter waaraan een heilige is gelinkt met een baby op zijn linkerarm. Hij heft zijn rechterarm op terwijl hij een adelaar (Johannes de evangelist) laat steunen op een evangelieboek.

Ik ben nog niet eens halverwege mijn logje het museum. Ik ga via veel schilderijen (daar begon ik het pas écht interessant te vinden) naar beeldhouwwerk, decoratieve kunst, gebruiksvoorwerpen, meubels en veel aandacht voor René Latique. Mocht je graag veel plaatjes zien, klik dan door naar Google Art & Culture. Ik plaats zelf ook wat foto’s die ik zelf heb gemaakt, inclusief hun klassieke lijsten.

Cupido en de drie Gratiën – François Boucher (1738)

De drie Gratiën (Aglaea, Euphosine en Thalia) zijn de vaste begeleidsters van de liefdesgodin Venus (Aphrodite bij de Grieken). Men neemt aan dat zij de verpersoonlijkingen zijn van schoonheid, vreugde en bloeiend geluk. En Cupido (Amor) is natuurlijk de jonge god van de liefde. In Griekenland noemen ze hem ook Eros. Ik heb lang geleden veel over hem verteld in mijn hervertelling van Psyche en Amor.

Kijk op de pier (Molo) en het Dogenpaleis (Venetië) – Francesco Guardi (1780 – 1790)

Ook dit jaar ging de Biënnale in Venetië aan m’n neus voorbij. Dan moet ik het maar doen met: foto’s, films, boeken en logjes van Toos. En in dit museum in Lissabon … een hele zaal vol met zichten op Venetië. Een stad die ik drie keer heb bezocht. Voor het eerst in de zomer van 1980.

Zelfportret – Edgar Degas (1863)

De meesten zullen Edgar Degas associëren met schilderijen van balletmeisjes. Hij gebruikte een soort tussenvorm tussen realisme en impressionisme. Sinds ik het boek van Arthur Japin Mrs. Degas heb gelezen heb ik een zwak voor hem.

Boten – Claude Monet (1868)

Boten, heel veel boten heeft deze Franse schilder bij elkaar geverfd. Hij groeide op in Le Havre, aan zee. Behalve boten legde hij zich ook toe op landschappen. Hij probeerde ‘het moment’ te vangen. Hij is misschien wel de ‘vader’ van het impressionisme. Ik vind de weerspiegeling in het water op het schilderij hierboven heel mooi gedaan. Monet woonde een tijdje samen met Pierre-Auguste Renoir en laat ik daar nu toch ook …

Portret van Camille Monet – Pierre-Auguste Renoir (1872)

Dit portret dateert uit de periode dat Renoir veelvuldig op bezoek ging bij de familie Monet in Argenteuil. Het meest opmerkelijke en tegelijkertijd meest vernieuwende aspect van het schilderij is de openlijk impressionistische wijze waarop Renoir het thema aanpakt, waardoor dit interieur-tafereel de sfeer krijgt die doet denken aan een werk in openlucht.

Laat ik nog wat ‘vrouwen’ toevoegen aan dit logje. Allereerst een schilderij van een vrouw met als onderwerp: een vrouw en een kind.

De kous – Mary Stevenson Cassatt (1891)

Anders dan alle schilderijen hierboven (olieverf op hout of olieverf op canvas) is dit werk gemaakt met pastel(krijt). Mary Cassatt is waarschijnlijk de meest bekende impressioniste. Zij was Amerikaans maar woonde en werkte hoofdzakelijk in Frankrijk. De meeste van haar werken zijn huishoudelijke taferelen (moeder en kind). Bourgeois-taferelen aan het einde van de 19e eeuw.

Laat ik eindigen (voor vandaag) met de spiegel van Venus. Ja, daar is ze weer … Venus.

De spiegel van Venus – Edward Burne-Jones (1877)

In de kunst is de mythologische figuur  Aphrodite of Venus een veel voorkomend motief. Het is de godin van liefde en vruchtbaarheid. Van de vrouwelijke schoonheid. In de beeldende kunst wordt zij meestal (half) naakt afgebeeld. Dikwijls heeft zij een spiegel in haar hand om de ijdelheid van de schoonheid te benadrukken. Ik blogde er al een keer eerder over. Klik HIER. Vooral ‘De geboorte van Venus’ van Sandro Botticelli is wereldberoemd. Ook Sir Edward Burne-Jones (1833-1898) was gegrepen door de mystiek en de eenvoud  van de middeleeuwse kunst. Voor hem was de kunst van Botticelli een voortdurende inspiratie. Kijken we nu naar zijn ‘Spiegel van Venus’.

Tien vrouwen zitten in een  halve cirkel, geschaard rondom een plas (poel) met waterplanten. Ze zijn gehuld in tijdloze kleding die we vaak zien bij klassieke toneelstukken of opera’s. De meeste vrouwen vergapen zich aan hun spiegelbeeld in het volkomen rimpelloze water. Acht ervan reageren op wat ze zien in de spiegel. Rechts zit een vrouw op de grond die opkijkt naar de  dame in het blauw, evenals de vierde dame van links die de blik afwendt terwijl ze haar handen daarbij devoot gevouwen heeft.  Slechts één vrouw, geheel in een blauw gewaad gekleed staat rechtop. In de achtergrond is een kaal heuvellandschap te zien, met slechts één bomengroep zonder bladeren. De aardkleuren en de voorstelling zelf vervreemden de kijker van de alledaagse wereld. 

Wij (de toeschouwer) kijken vooral naar de vrouwen omdat in de achtergrond nauwelijks iets interessants te zien is. De vrouw in het blauw zal zeker Venus zijn die haar nimfen ziet worstelen met hun zelfbeeld. Twee vrouwen kunnen blijkbaar die confrontatie met zichzelf niet aan, de anderen krijgen er geen genoeg om zichzelf te spiegelen. Is dit een moralistische waarschuwing tegen ijdelheid en oppervlakkige schone schijn? ’t Zou zo maar kunnen … Wat denk je van die miljoenen selfies die dagelijks gemaakt worden?

Genoeg voor vandaag. Er volgt nog één stukje over dit museum dat ik van harte kan aanbevelen.

In de serie: ZOMER 2024 en BEELDENDE KUNST en MUSEUMBEZOEK