Հաճախ կյանքում լինում են իրավիճակներ, երբ անձը ստանում է գումար կամ գույք, որն իրեն չի պատկանում (օրինակ՝ սխալ փոխանցում բանկային հաշվին կամ սխալմամբ այլ հասցեով առաքված ապրանք)։ Օրենքը սահմանում է հստակ կանոններ նման դեպքերի համար։
Ինչպես տեղեկացնում է Iravaban.net-ը, ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 61-րդ գլուխը սահմանում է «անհիմն հարստացման» ինստիտուտը, որի նպատակն է վերականգնել անձի գույքային դրությունը, որը խաթարվել է առանց իրավական հիմքի։
Ի՞նչ է անհիմն հարստացումը
Անհիմն հարստացումն առկա է, երբ անձը, ով առանց օրենքով, այլ իրավական ակտերով կամ գործարքով սահմանված հիմքերի ուրիշ անձի (տուժողի) հաշվին ձեռք է բերել գույք կամ խնայել է այն (ձեռք բերողը)։
Կարևոր․Պատասխանատվությունը ծագում է անկախ այն հանգամանքից, թե անհիմն հարստացումը ձեռք բերողի, տուժողի, երրորդ անձանց գործելակերպի հետևանք է եղել, թե կատարվել է նրանց կամքից անկախ:
Իրավական պահանջների հարաբերակցությունը
Անհիմն հարստացման կանոնները հանդիսանում են «ընդհանուր» և կիրառվում են նաև հետևյալ դեպքերում (եթե այլ բան սահմանված չէ քաղաքացիական օրենսգրքով, այլ օրենքներով կամ այլ իրավական ակտերով)․
անվավեր գործարքով կատարվածը վերադարձնելու պահանջների նկատմամբ.
սեփականատիրոջ կողմից իր գույքն ապօրինի տիրապետողից հետ ստանալու պահանջների նկատմամբ.
պարտավորության մեկ կողմի` մյուսից այդ պարտավորության կապակցությամբ կատարվածը վերադարձնելու պահանջների նկատմամբ:
ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրքը սահմանում է այն նյութական հետևանքները, որոնք ծագում են անհիմն հարստացման փաստի ուժով։
Անհիմն հարստացումը բնեղենով վերադարձնելը
Անհիմն հարստացման առարկա գույքը ձեռք բերողը պետք է տուժողին վերադարձնի բնեղենով:
Ձեռք բերողը տուժողի առջև պատասխանատվություն է կրում անհիմն հարստացման կամ խնայման առարկա գույքի ամեն մի, այդ թվում` նաև պատահական կորստի և պակասորդի կամ վատթարացման համար, այն բանից հետո, երբ նա իմացել է կամ պետք է իմանար իր հարստացման անհիմն լինելու մասին: Մինչև այդ պահը նա պատասխանատվություն է կրում միայն դիտավորության և կոպիտ անզգուշության դրսևորման դեպքերում:
Անհիմն հարստացման արժեքը հատուցելը
Եթե անհիմն ձեռք բերված գույքը հնարավոր չէ վերադարձնել նույնությամբ (օրինակ՝ այն սպառվել է, ոչնչացել կամ օտարվել), կիրառվում են հետևյալ կանոնները.
Իրական արժեքի հատուցում. Ձեռք բերողը պարտավոր է տուժողին վճարել գույքի ձեռքբերման պահին գոյություն ունեցող իրական արժեքը (Հոդված 1095):
Լրացուցիչ վնասների հատուցում. Եթե ձեռք բերողը, իմանալով հարստացման անհիմն լինելու մասին, անմիջապես չի հատուցել դրա արժեքը, նա պատասխանատվություն է կրում գույքի արժեքի հետագա ցանկացած թանկացման կամ փոփոխության հետևանքով ծագած վնասների համար:
Անհիմն օգտագործում. Եթե անձը ժամանակավորապես և անհիմն օգտվել է ուրիշի գույքից կամ ծառայությունից, նա պետք է վճարի այն գումարը, որը կխնայեր նորմալ պայմաններում այդ ծառայությունը կամ գույքը վարձակալելիս (տվյալ վայրի շուկայական գնով):
Եկամուտների և տոկոսների հաշվեգրումը
Անհիմն հարստացումը ենթադրում է ոչ միայն հիմնական գույքի, այլև դրանից ստացված օգուտների վերադարձ (Հոդված 1097).
Ստացված և հնարավոր եկամուտներ. Ձեռք բերողը պարտավոր է վերադարձնել այն բոլոր եկամուտները, որոնք նա ստացել է կամ կարող էր ստանալ այդ գույքից:
Տոկոսներ դրամական միջոցների վրա. Դրամական միջոցների դեպքում հաշվեգրվում են տոկոսներ՝ համաձայն ՀՀ քաղ. օր. 411-րդ հոդվածի:
Ժամկետը. Այս պարտավորությունը ծագում է այն օրվանից, երբ ձեռք բերողը իմացել է կամ պետք է իմանար հարստացման անհիմն լինելու մասին:
Ծախսերի հատուցման իրավունքը
Օրենքը պաշտպանում է նաև ձեռք բերողի այն ծախսերը, որոնք անհրաժեշտ են եղել գույքը պահպանելու համար.
Ձեռք բերողը կարող է պահանջել տուժողից հատուցել գույքը պահելու անհրաժեշտ ծախսերը:
Այս իրավունքը ծագում է միայն այն պահից, երբ ձեռք բերողի մոտ առաջացել է եկամուտները վերադարձնելու պարտականությունը:
Բացառություն. Եթե ձեռք բերողը գույքը դիտավորյալ թաքցրել է կամ չի վերադարձրել՝ գիտակցելով անհիմն լինելը, նա կորցնում է ծախսերի հատուցման պահանջի իրավունքը:
Իրավունքի անհիմն փոխանցումը
Պահանջի զիջման միջոցով կամ այլ կերպ գոյություն չունեցող կամ անվավեր պարտավորության հիման վրա իրեն պատկանող իրավունքն այլ անձի փոխանցած անձն իրավունք ունի պահանջել վերականգնելու նախկին դրությունը` ներառյալ իրեն վերադարձնելու փոխանցված իրավունքը հավաստող փաստաթղթերը:
Չվերադարձվող անհիմն հարստացումը
Օրենքը սահմանում է 4 հստակ դեպք, երբ անհիմն հարստացումը ենթակա չէ վերադարձման.
այն գույքը, որը տրվել է ի կատարումն պարտավորությունների, մինչև դրանց կատարման ժամկետի վրա հասնելը, եթե պարտավորությամբ այլ բան նախատեսված չէ.
վաղեմության ժամկետի ավարտից հետո ի կատարումն պարտավորության տրված գույքը.
քաղաքացու մոտ անբարեխղճության բացակայության դեպքում, նրան` որպես գոյության միջոց տրված աշխատավարձը և դրան հավասարեցված վճարները, կենսաթոշակները, կրթաթոշակները, նպաստները, կյանքին ու առողջությանը պատճառված վնասի հատուցումը, ալիմենտը և այլ դրամական գումարներ.
ի կատարումն գոյություն չունեցող պարտավորության տրված դրամական գումարները և այլ գույքը, եթե ձեռք բերողն ապացուցում է, որ գույքը վերադարձնելու պահանջով դիմած անձը գիտեր պարտավորության բացակայության մասին կամ գույքը տրամադրել է բարեգործական նպատակներով:
Հավելյալ տեղեկությունների համար կարող եք այցելել Iravaban.net առցանց մասնագիտական մեդիա։
Ծանուցում. սույն նյութը պատրաստված է միայն իրավական իրազեկման նպատակով և չի հանդիսանում իրավաբանական խորհրդատվություն։ Կոնկրետ իրավիճակներում իրավաբանական խորհրդատվություն ստանալու համար անհրաժեշտ է դիմել մասնագետի։
