Naar de rechter? Juridische stappen die demonstranten, derden en autoriteiten kunnen zetten

Er kunnen verschillende juridische procedures worden gestart bij demonstraties. Dit kan via het bestuursrecht, het burgerlijk recht (civiel recht) en het strafrecht. 

Iedereen heeft recht op rechtsbijstand. Dit staat in artikel 18 van de Grondwet. Demonstranten kunnen dus de hulp van een advocaat krijgen als dat nodig is. Bijvoorbeeld als zij een door de burgemeester opgelegd demonstratieverbod willen aanvechten bij de rechter of als zij worden vervolgd voor een strafbaar feit dat is gepleegd tijdens een demonstratie. 

Een demonstrant die het niet eens is met een regel, verbod of beëindiging door de burgemeester opgelegd, kan tegen die regel, dat verbod of die beëindiging bij de burgemeester bezwaar maken. Dit betekent dat de demonstrant binnen zes weken nadat de burgemeester de regel, het verbod of de beëindiging heeft opgelegd, een brief aan de burgemeester moet sturen. Daarin staat dan dat de demonstrant het niet eens is met het besluit en legt de demonstrant uit waarom de burgemeester het besluit moet veranderen of intrekken.

Als mensen willen dat de overheid optreedt tegen een demonstratie, kunnen zij dit vragen aan de burgemeester. Bijvoorbeeld omdat ze er veel last van hebben (omwonenden) of omdat ze schade lijden door de demonstratie (bijvoorbeeld bij blokkadeacties). 

Iemand is belanghebbende als diegene een direct belang heeft bij een bepaald besluit of bij een bepaalde kwestie of procedure. In het geval van een demonstratie kan dit bijvoorbeeld een demonstrant zijn, maar ook een omwonende of iemand die schade of hinder ondervindt door de demonstratie. 

Burgers kunnen ‘in bezwaar gaan’ als zij het niet eens zijn met een besluit van een overheidsorgaan. Dit overheidsorgaan moet dan opnieuw kijken naar het besluit. 

Burgers kunnen ‘in beroep gaan’ als zij het niet eens zijn met de beslissing van een bestuursorgaan (zoals een burgemeester) op het door hen gemaakte bezwaar tegen een besluit. Zij stappen dan naar de bestuursrechter, die een oordeel geeft over de rechtmatigheid van het besluit van het bestuursorgaan. Dit betekent dat de rechter oordeelt of het besluit niet in strijd is met het recht.

Heeft een demonstrant (of een andere belanghebbende) een bezwaarschrift of een beroepschrift ingediend tegen bijvoorbeeld een Wom-besluit waarin de burgemeester een demonstratie verbiedt, maar kan diegene de beslissing hierop niet afwachten, dan kan de demonstrant naar de rechter voor een voorlopige voorziening. De voorzieningenrechter is een bestuursrechter die snel (vaak binnen een dag) over een zaak oordeelt. In het burgerlijke recht heet zo’n snelle uitspraak van de rechter een ‘kort geding’.

De bestuursrechter, de burgerlijke rechter en de strafrechter hebben verschillende rollen bij rechtszaken over demonstraties.

Een onafhankelijk waarnemer of toezichthouder is een persoon of groep die niet deelneemt aan de demonstratie, maar die observeert en vastlegt. Onafhankelijke waarnemers of toezichthouders kijken bij demonstraties mee naar het optreden van onder andere de politie, demonstranten, burgemeester en vijandig publiek. Zo letten ze erop dat het demonstratierecht en andere grondrechten worden gerespecteerd. Ook kunnen waarnemers demonstranten en andere aanwezigen advies geven over het demonstratierecht.