आजको द्रुत गतिको संसारमा, हामी सबै वास्तविक जीवनको समानान्तर भर्चुअल जीवन बिताउँछौं। स्काइपमा नियमित लाइभ च्याट वा फेसबुकमा स्टेटस अपडेटहरू, जसले व्यक्तिलाई आफ्ना छरिएका परिचितहरूसँग सम्पर्कमा रहन सुनिश्चित गर्दछ, यो 'भर्चुअल संसार' अस्तित्वमा रहनको लागि सामाजिक प्लेटफर्महरू प्रदान गर्दछ।

जब व्यक्तिहरूका यी समूहहरू साझा उद्देश्य वा साझा दृष्टिकोणका साथ एकसाथ आउँछन्, तिनीहरूले केवल 'टोली' मात्र बनाउँदैनन् तर आज हामी जसलाई 'भर्चुअल टोली' भन्छौं, त्यो पनि बनाउँछन्।

भर्चुअल टोलीहरूको उत्पत्ति

Dictionary.com का अनुसार, 'भर्चुअल' शब्दको अर्थ १४ औं शताब्दीको सुरुमा 'सद्गुण' बाट आएको थियो। तर १९५० को दशकको अन्त्यतिर, यसले 'कम्प्युटर सफ्टवेयरद्वारा अस्थायी रूपमा नक्कल गरिएको वा विस्तारित' को नयाँ अर्थ लिन थाल्यो।

हालसालै, एक वा दुई संस्कृतिका सदस्यहरू मिलेर बनेको टोली, एकै ठाउँमा र समयमा उपस्थित भएर निर्धारित लक्ष्य प्राप्त गर्न सँगै काम गर्थे। १९६० को दशकमा पीसीको बढ्दो बिक्री, त्यसपछि १९७० को दशकमा सेलुलर फोन, १९८० को दशकमा भ्वाइसमेल र १९९० को दशकमा इन्टरनेट वर्ल्ड वाइड वेबको लोकप्रियताले बिस्तारै भर्चुअल कार्यस्थलको लागि मार्ग प्रशस्त गर्यो। मानव सभ्यतामा आएको परिवर्तनसँगै, संगठनात्मक संरचनाहरू पनि विकसित भए।

पूर्व-ऐतिहासिक समयमा, शिकारी र सङ्कलनकर्ताहरूको घुमन्ते युग पहिलो पटक थियो जब मानिसहरू 'अस्तित्व' को साझा दृष्टिकोणका साथ साना समूहहरूमा भेला भए। त्यसपछि कृषि सभ्यता आयो जसले संगठनहरूमा पदानुक्रमको विकास निम्त्यायो। यसपछि औद्योगिक युगको नोकरशाही संगठनहरूको जन्म भयो। सूचना युगको डोनसँगै, संगठनात्मक संरचनाहरूको एक नयाँ रूप देखा परेको छ, जसलाई नेटवर्क संगठनहरू भनेर चिनिन्छ। र, भर्चुअल टोलीहरू २१ औं शताब्दीको कर्पोरेट सर्कलमा सबैभन्दा नयाँ चर्चा हो।

भर्चुअल टोलीको परिभाषा

भर्चुअल टोलीहरू विभिन्न समय क्षेत्र, संस्कृति, भाषा वा जातीय समूहहरूमा फैलिएका व्यक्तिहरूको समूह हुन् जुन साझा लक्ष्यद्वारा एकताबद्ध हुन्छन्।

पावेल, पिकोली र इभ्सका अनुसार, भर्चुअल टोलीलाई 'एक वा बढी संगठनात्मक कार्यहरू पूरा गर्न सूचना र दूरसञ्चार प्रविधिहरूद्वारा एकसाथ ल्याइएका भौगोलिक, संगठनात्मक र/वा समय छरिएका कामदारहरूको समूह' भनेर परिभाषित गरिएको छ।.

सामान्यतया भर्चुअल टोलीहरू समस्या समाधान वा नयाँ उत्पादन विकास जस्ता महत्वपूर्ण कार्य प्राप्त गर्न अस्थायी समयको लागि गठन गरिन्छ। यसको उत्कृष्ट उदाहरण १९९० को दशकको अन्त्यमा व्हर्लपूल कर्पोरेशनले आफ्नो नयाँ उत्पादन विकास विभागको लागि गठन गरेको भर्चुअल टोली हो। संयुक्त राज्य अमेरिका, ब्राजिल र इटालीका विज्ञहरूलाई क्लोरोफ्लोरोकार्बन-मुक्त रेफ्रिजरेटर विकास गर्न भर्चुअल टोली गठन गर्न एकसाथ ल्याइएको थियो।

भर्चुअल टोलीहरूको सान्दर्भिकता

बजारमा बढ्दो प्रतिस्पर्धा, कार्य प्रक्रियाहरूको विकेन्द्रीकरण र विश्वव्यापीकरण र सूचना तथा सञ्चार प्रविधिमा भएको प्रगतिका कारण, संस्थाहरूले उत्पादन र सेवाहरूको वितरणमा लचिलोपन र चपलताको माग गर्छन्।

यी मागहरू पूरा गर्न भर्चुअल टोलीहरूले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। संस्थाहरूले प्रतिभाको लागि लड्न जारी राख्दा जुन द्रुत गतिमा दुर्लभ स्रोत बन्दै गइरहेको छ, भर्चुअल टोली संरचनाले संस्थाहरूलाई सीमाहरू पार गरेर उपलब्ध प्रतिभालाई लाभ उठाउन अनुमति दिन्छ।

धेरै भन्दा धेरै संस्थाहरूले आफ्नो सञ्चालन लागत घटाउन, संगठनात्मक सिकाइलाई प्रवर्द्धन गर्न आफ्ना कर्मचारीहरू बीच ज्ञान साझेदारीलाई प्रोत्साहित गर्न र भर्चुअल टोली सदस्यहरूको विभिन्न समय क्षेत्रहरू प्रयोग गरेर आफ्नो व्यापारिक घण्टालाई २४/७ मा विस्तार गर्न भर्चुअल टोली दृष्टिकोण अपनाइरहेका छन्।

उदाहरणका लागि, सन माइक्रोसिस्टम्सले १९९८ मा 'ओपन वर्क प्रोग्राम' नामक पहल सुरु गरेको थियो जसले आफ्ना कर्मचारीहरूलाई जहाँबाट र जुनसुकै बेला (टेलिकम्युटिङ) काम गर्न सहयोग गर्थ्यो। २००७ सम्ममा, यसले संस्थाको लागि $६८ मिलियनको ठूलो लागत बचत गर्‍यो।

भर्चुअल टोलीहरूको क्षेत्र

भर्चुअल टोलीहरू सूचना र सञ्चार प्रविधिमा धेरै निर्भर भए पनि यो केवल आईटी उद्योगमा मात्र सीमित छैन। आज निर्माण, निर्माण, स्वास्थ्य सेवा र अटोमोटिभदेखि खुद्रा र गैर-नाफामुखी संस्थासम्मका लगभग सबै उद्योग क्षेत्रहरू भर्चुअल टोलीहरूबाट लाभान्वित भइरहेका छन्।

विश्वभर, एकातिर हेवलेट प्याकार्ड, व्हर्लपूल, टेक्सास इन्स्ट्रुमेन्ट्स, ब्रिटिश पेट्रोलियम आदि जस्ता ठूला संस्थाहरूले आफ्नो विशाल स्रोत र क्षमताका साथ ग्राहकहरूलाई आफ्नो उत्पादकता र सेवाहरू बढाउन भर्चुअल टोलीहरूको फाइदा लिन्छन् भने अर्कोतर्फ, साना तथा मझौला उद्यमहरू (एसएमई) ले आफ्नो प्रतिस्पर्धात्मकता बढाउन यसलाई प्रयोग गर्छन्। एसएमईहरूको सफलता दुई कारकहरूमा निर्भर गर्दछ, अर्थात्, उत्पादन गुणस्तर र उत्पादकता।

विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धा कायम राख्न, साना तथा मझौला उद्यमहरू (SMEs) ले आफ्ना विक्रेता, ग्राहक र आपूर्तिकर्ताहरूसँग एकीकृत हुन भर्चुअल टोलीहरूको ज्ञान साझेदारी र सहयोगी प्रणालीहरूबाट लाभ उठाउन सक्छन्। RD, बिक्री, इन्जिनियरिङ, वित्त, रसद र HR जस्ता लगभग सबै प्रमुख कार्यहरू वा जागिर भूमिकाहरू भर्चुअल वातावरणमा गर्न सकिन्छ।

निष्कर्ष

सामाजिक मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार, मानव सम्बन्धहरूले व्यक्तिहरूको शारीरिक निकटताबाट आफ्नो बल प्राप्त गर्छन्। भर्चुअल टोलीका सदस्यहरूसँग सीमित वा, प्रत्यक्ष अन्तर्क्रिया नहुने भएकाले, यसले असंख्य चुनौतीहरू निम्त्याउँछ।

भर्चुअल टोलीहरूको सफलताको लागि, व्यक्तिहरूमा विश्वास, सहकार्य र प्रतिबद्धता निर्माण गर्न सांस्कृतिक भिन्नताहरू, सञ्चार अवरोधहरू, शक्ति संघर्षहरू र द्वन्द्वहरू पार गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। यो सुन्दा गाह्रो लागे पनि प्रभावकारी नेतृत्व मार्फत निश्चित रूपमा प्राप्त गर्न सकिन्छ। सही रणनीतिहरू, प्रक्रियाहरू र उपकरणहरूको साथ, संस्थाहरूले भर्चुअल टोलीहरूको यो नयाँ-युगको प्रवृत्तिबाट धेरै लाभ उठाउन सक्छन्।