मूल्याङ्कन र विकास केन्द्र दुवैले दक्षता मूल्याङ्कन गर्न धेरै सिमुलेशन प्रविधिहरू प्रयोग गर्छन् तर दक्षता मूल्याङ्कनको लागि अन्य कुनै पनि प्रयासले पनि उही विधिहरू प्रयोग गर्न सक्छ वा व्यवहार मूल्याङ्कन गर्न अन्य उपयुक्त तरिकाहरू खोज्न सक्छ।

विश्वभरका संस्थाहरूमा मूल्याङ्कनका लागि सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुने केही विधिहरू र उत्कृष्ट अभ्यासहरूको बारेमा थोरै अन्वेषण गर्नु रोचक हुनेछ।

पहिलो र सबैभन्दा सरल विधि भनेको उम्मेदवारलाई उसको काममा अवलोकन गर्दैप्राकृतिक कार्य वातावरणले उम्मेदवारहरूलाई धेरै आरामदायी बनाउँछ र उनीहरूले मूल्याङ्कनसँगै आउने सामान्य चिन्ता बिना नै आफ्नो कामसँग सम्बन्धित दक्षताहरू सहज रूपमा प्रदर्शन गर्छन्।

यसले पर्यवेक्षकहरूको कामलाई सजिलो बनाउँछ र उनीहरूले व्यवहारका ठोस र सान्दर्भिक उदाहरणहरू एकैसाथ मूल्याङ्कन गर्न पाउँछन्, किनकि उनीहरूले तिनीहरूलाई कार्यमा देख्न सक्छन्।

संरचित साक्षात्कारहरू उम्मेदवारलाई सोधिने खुला प्रश्नहरू अर्को लोकप्रिय विधि हो जसले कुनै विशेष कामसँग सम्बन्धित योग्यतालाई राम्रोसँग अन्वेषण गर्न मद्दत गर्दछ।

यो उम्मेदवारले दक्षताको लागि उदाहरणको रूपमा उद्धृत गरेको विगतको प्रदर्शनको बारेमा धेरै विशिष्ट प्रश्नहरू सोधेर हुन्छ र पर्यवेक्षकले यसको बारेमा प्रश्नहरू सोधेर दक्षता स्थापित गर्ने प्रयास गर्दछ। राम्रोसँग बुझ्नको लागि सानो स्क्रिप्टले मद्दत गर्नेछ:

पर्यवेक्षक: के तपाईं मलाई आफ्नो कार्य जीवनको कुनै घटना वा उदाहरण बताउन सक्नुहुन्छ जहाँ तपाईंले अरूलाई आकर्षित गर्ने र प्रेरणा दिने क्षमता प्रदर्शन गर्नुभयो?

उम्मेदवारी: हो, गत वर्ष जब म दक्षिण भारतको XYZ खानीमा पोस्ट गरिएको थिएँ, हामी संस्थाको तर्फबाट हरियो पहल चलाइरहेका थियौं जहाँ हामीले खानी वरपरको वन क्षेत्रमा लगभग १००० बिरुवा रोपेका थियौं।

पर्यवेक्षक: यो विचार कसले सुझाएको थियो? तपाईं कुन स्तरमा संलग्न हुनुहुन्थ्यो? के तपाईंले कुनै समस्याको सामना गर्नुभयो? तपाईंले तिनीहरूलाई कसरी व्यवस्थापन गर्नुभयो? यस पहलप्रति तपाईंको टोलीको प्रतिक्रिया कस्तो थियो जस्तो लाग्छ? के कसैले यसको विरोध गर्‍यो? तपाईंले यो परियोजनाको लागि कसरी खरीद सिर्जना गर्नुभयो? आदि।

प्रश्नहरूको सूची लामो हुन सक्छ तर पर्यवेक्षकले अनिवार्य रूपमा यो तथ्य बाहिर ल्याउनु पर्छ कि यदि कुनै योग्यता वा व्यवहार प्रदर्शन गरिएको छ भने, त्यसको पछाडि पनि राम्रोसँग परिभाषित उद्देश्य हुन्छ।

अन्वेषण गर्न लायक अर्को मूल्याङ्कन पद्धति हो सिमुलेशन अभ्यासहरू। यी अभ्यासहरूले उम्मेदवारको कार्य जीवनका परिस्थितिहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्ने भएकोले, तिनीहरू सजिलैसँग यससँग सम्बन्धित हुन सक्छन् र त्यसैले कामसँग सम्बन्धित सान्दर्भिक व्यवहारहरू प्रदर्शन गरिन्छन्। सिमुलेशन अभ्यासहरू अन्तर्गत प्रयोग हुने केही महत्त्वपूर्ण उपकरणहरू हुन्:

• भूमिका निर्वाह- सिमुलेशन अभ्यासहरूमा भूमिका खेल प्रयोग गर्नाले व्यवहारहरूको बारेमा धेरै जानकारी प्रकट हुन्छ।

  भूमिका खेलमा थोरै परिस्थिति वर्णन गरिएको हुन सक्छ जुन सहभागीलाई दिइन्छ र पर्यवेक्षकलाई पनि त्यस्तै जानकारी प्रदान गरिन्छ तर पर्यवेक्षकहरूलाई केही प्रमुख प्रश्नहरू प्रदान गरिन्छ जसले अवलोकन गरिने व्यवहारहरू पत्ता लगाउन मद्दत गर्दछ।

  विशिष्ट व्यवहारहरू स्पष्ट रूपमा पहिचान गर्न अन्य पर्यवेक्षकहरूसँग धुलाईको समयमा पछि खेल्न सकिने भूमिका खेलको भिडियो रेकर्ड गर्नु पनि राम्रो विचार हो।

  केही रूढिवादी संस्थाहरूमा, भूमिका नाटकहरूको सट्टा शब्दशः लेखिएका हुन्छन् जसले पछि सन्दर्भको लागि व्यवहारहरू रेकर्ड गर्ने समान उद्देश्य पनि पूरा गर्दछ।

• टोकरीमा- यसमा मूलतः केही मेल, मेमो र अन्य जानकारीहरू हुन्छन् जसमा उम्मेदवारले उपयुक्त प्राथमिकता निर्धारण पछि निर्णय लिनुपर्छ। यो एक समयबद्ध अभ्यास हो र यदि यो विस्तृत लिखित अभ्यासको रूपमा सञ्चालन गरिन्छ भने, उम्मेदवारहरूले आफ्नो निर्णयको पछाडिको कारण पनि व्याख्या गर्नुपर्छ।

• केस स्टडी- मूल्याङ्कनको लागि केस स्टडीलाई संस्था, व्यक्ति वा परिस्थितिको विभिन्न पक्षहरूको बारेमा विस्तृत जानकारीको रूपमा परिभाषित गर्न सकिन्छ जुन न्याय गरिने क्षमताहरूमा निर्भर गर्दछ र यसमा केही समस्यापूर्ण विषयवस्तुहरू छन्।

  उम्मेदवारले समस्या र मुद्दाहरूको विभिन्न सान्दर्भिक पक्षहरूको सावधानीपूर्वक विश्लेषण गर्नु पर्छ र आफ्नो निर्णयलाई समर्थन गर्ने तार्किक कारणसहित त्यस सम्बन्धमा निष्कर्षमा पुग्नु पर्छ।

मनोमितीय मूल्याङ्कन/योग्यता परीक्षण उम्मेदवारहरूको क्षमताको मूल्याङ्कन गर्ने मात्र नभई उनीहरूको शक्ति, व्यक्तित्वको प्रकार र प्रेरणा बुझ्ने अर्को लोकप्रिय विधि हो।

टिमवर्क, बिक्री अभिमुखीकरण, भावनात्मक भागफल आदि जस्ता विशिष्ट दक्षताहरू मापन गर्ने मनोमिति परीक्षणहरू छन्। संज्ञानात्मक क्षमता परीक्षणहरूले वैचारिक समस्या समाधान, व्यापार र वित्तीय कौशल आदि जस्ता पक्षहरूको बारेमा उत्कृष्ट जानकारी प्रदान गर्दछ।

दक्षताहरूको दृष्टिकोण परिवर्तन हुँदै जाँदा, यसको मूल्याङ्कन गर्ने तरिकामा पनि केही परिवर्तनहरू भइरहेका छन्, नयाँ विधिहरू जस्तै कृतज्ञ सोधपुछ र विकास संवाद उम्मेदवारको साथ उनीहरूको बल र कमजोरीहरू बुझ्न र मूल्याङ्कन गर्न र कार्यसम्पादन समस्याहरूलाई सम्बोधन गर्ने र प्रतिक्रिया दिने तरिकाहरूको रूपमा पनि अपनाइँदैछ।

यी दुई शब्दहरूको पछाडिको अवधारणा बुझौं। शब्दबाट बुझ्न सकिने कुरा कृतज्ञ सोधपुछ, यो मूलतः एक प्रक्रिया हो जुन व्यक्तिको सकारात्मक वा शक्तिहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्नमा टाँसिन्छ।

विचार यो हो कि यदि सकारात्मक अनुभवहरूमा केन्द्रित गरियो भने मानिसहरूको शक्ति पत्ता लगाउन सजिलो हुन्छ जसले गर्दा पछि कमजोरी र विकास क्षेत्रहरूको बारेमा कुरा गर्न सजिलो हुन्छ।

A विकास संवाद यो एक वरिष्ठ र मातहतका कर्मचारी बीचको एक-एक छलफल हो वा पर्यवेक्षक र उम्मेदवार बीच पनि हुन सक्छ। यसले करियर लक्ष्यहरू, प्रेरणा र आकांक्षाहरू, विकास आवश्यकताहरू आदि जस्ता क्षेत्रहरूलाई समेट्छ।