İçeriğe atla

Leonardo da Vinci

Bağlantıları değiştir
Vikipedi, özgür ansiklopedi
Leonardo da Vinci
Francesco Melzi'dan Leonardo'nun tek bilinen portresi
Genel bilgiler
Doğum adıLeonardo di ser Piero da Vinci
Doğum15 Nisan 1452(1452-04-15)
Floransa
günümüz İtalya'sında
Ölüm2 Mayıs 1519 (67 yaşında)
Amboise
Uyrukİtalyan
AlanıSanat ve bilimin çeşitli dalları
Katıldığı akımlarYüksek Rönesans
EtkilendikleriEl-Cezeri
Ünlü yapıtlarıMona Lisa
Son Akşam Yemeği
Vitruvius Adamı
İmzası
Signature
Signature

Leonardo di ser Piero da Vinci (telaffuzⓘ) (15 Nisan 1452, Floransa - 2 Mayıs 1519, Amboise), Rönesans döneminde yaşamış İtalyan hezârfen, döneminin önemli bir filozofu, astronomu, mimarı, mühendisi, mucidi, matematikçisi, anatomisti, müzisyeni, heykeltıraşı, botanisti, jeoloğu, kartografı, yazarı ve ressamıdır. En tanınmış yapıtları Vitruvius Adamı (1490-1492), Mona Lisa (1503-1507) ve Son Akşam Yemeği'dir (1495-1497). Rönesans sanatını doruğuna ulaştırmış, yalnız sanat yapısına değil, çeşitli alanlardaki araştırmaları ve buluşlarıyla da tanınan, gelmiş geçmiş en büyük sanatçı ve dehalardan biri kabul edilir.[1]

Biyografi

[değiştir | kaynağı değiştir]

Doğumu ve Çocukluk Yılları (1452–1472)

[değiştir | kaynağı değiştir]
Leonardo da Vinci'nin vaftiz kaydı
Lorenzo di Credi, Pietro Perugino'nun portresi

Leonardo da Vinci, asıl adı Leonardo di ser Piero da Vinci ("Vinci'li Sör Piero'nun oğlu Leonardo") olan[2][3][a], 15 Nisan 1452'de İtalya'nın Floransa şehrine 20 mil uzaklıktaki Toskana tepelik kasabası Vinci'de veya yakınlarında doğdu.[4][5][b] Leonardo, alt sınıftan Piero da Vinci (Ser Piero da Vinci d'Antonio di ser Piero di ser Guido; 1426–1504),[9] Floransalı bir noter[4] ve Caterina di Meo Lippi (y. 1434–1494) ile evlilik dışı oğulları olarak dünyaya geldi.[10][11][c] Leonardo'nun nerede doğduğu hâlâ belirsizdir; tarihçi Emanuele Repetti tarafından kaydedilen yerel bir sözlü geleneğe dayanan geleneksel anlatıma göre[14] gayrimeşru doğum için yeterli gizlilik sağlayabilecek bir köy olan Anchiano'da doğmuştur, ancak Ser Piero'nun (neredeyse kesin olarak) sahibi olduğu Floransa'daki bir evde doğmuş olması da mümkündür.[15][d]

Leonardo'nun anne ve babası, doğumundan bir yıl sonra ayrı ayrı evlendiler. Daha sonra Leonardo'nun notlarında sadece "Caterina" veya "Catelina" olarak geçen Caterina, genellikle yerel zanaatkar Antonio di Piero Buti del Vacca ile evlenen Caterina Buti del Vacca olarak tanımlanır. Antonio di Piero Buti del Vacca'nın lakabı ise "kavgacı" anlamına gelen L'Accattabriga'dır.[10][14]

Annesinin kökeni tartışmalıdır, Martin Kemp ve Giuseppe Pallanti'ye göre yerel bir İtalyandır ve İtalya'daki yaşam kayıtları bulunmuştur.[16][17][18] Çerkes[19] veya Orta Doğulu[20] bir köle olabileceğini de söylemiştir. Leonardo da Vinci uzmanı Carlo Vecce, da Vinci'nin babası Ser Piero da Vinci tarafından imzalanan ve son yıllarda yeni keşfedilen nüfus belgelerinin annesinin Çerkes bir köle olduğunu gösterdiğini iddia etmiştir.[20][21] Bir başka Leonardo uzmanı Paolo Galluzzi ise Vecce'nin iddialarının "sağlam" olduğunu, ancak "büyük bir tartışma çıkaracağını" söylemiştir.[22] Konu hâlen tartışılmaya devam edilmektedir. Avrupa'daki çağdaş adlandırma kurallarının yerleşmesinden önce dünyaya tam adı, "Vincili Üstad Piero'nun oğlu Leonardo" manasına gelen Leonardo di ser Piero da Vinci'dir. Eserlerini "Leonardo" ya da "Io, Leonardo (Ben, Leonardo)" olarak imzalamıştır.

Bir önceki yıl nişanlandığı Albiera Amadori ile evlenen Ser Piero, Albiera'nın 1464'teki ölümünden sonra üç evlilik daha yaptı.[14][23][e]

Leonardo'ya bebekliğinde annesi baktı, annesi başka biriyle evlendirilerek komşu kasabaya yerleşince, babasının nadiren uğradığı büyükbabasının evinde yaşamaya başladı; arada sırada Floransa'ya babasının evine giderdi. Babasının ilk eşinden çocuğu olmadığı için aileye kabul edilmişti ama amcası Francesco dışında ailedeki kimseden sevgi görmedi.

Leonardo'nun tüm evliliklerinden sonunda 16 üvey kardeşi oldu (bunlardan 11'i bebeklik dönemini atlattı)[24] ve bu kardeşleri ondan çok daha küçüktü (sonuncusu Leonardo 46 yaşındayken doğdu)[24] ve onlarla çok az teması vardı.[f]

Zeytin ağaçlarıyla çevrili, küçük pencereleri olan kaba taştan yapılmış bir binanın fotoğrafı.
Leonardo'nun muhtemel doğum yeri ve çocukluk evi, İtalya'nın Toskana bölgesindeki Vinci Anchiano'dadır.

Leonardo'nun çocukluğu hakkında çok az şey bilinmektedir ve çoğu efsanelerle örtülüdür. Bunun nedeni kısmen, 16. yüzyıl sanat tarihçisi Giorgio Vasari'nin sıklıkla uydurma olan En Mükemmel Ressamların, Heykeltıraşların ve Mimarların Yaşamları (1550) adlı eserindeki biyografisidir.[27][28]

Vergi kayıtları, en az 1457'den itibaren babasının büyükbabası Antonio da Vinci'nin evinde yaşadığını gösterir[4] ancak bundan önceki yılları Vinci'de, San Pantaleone cemaatindeki Anchiano veya Campo Zeppi'de annesinin bakımında geçirmiş olması da mümkündür.[29][30] Amcası Francesco da Vinci'ye yakın olduğu düşünülür[31] ancak babasının zamanının çoğunu Floransa'da geçirdiği tahmin edilmektedir.[4] Uzun bir noterler silsilesi soyundan gelen Sör Piero, en geç 1469 yılından itibaren Floransa'da resmen ikametgâh etmiş ve başarılı bir kariyeri olmuştur.[4] Aile geçmişine rağmen, Leonardo (yerel dilde) yazı, okuma ve matematik alanlarında yalnızca temel ve gayri resmi bir eğitim aldı; muhtemelen sanatsal yetenekleri erken yaşta fark edildiği için ailesi dikkatlerini bu alana yoğunlaştırmaya karar verdi.[4]

Leonardo, hayatının ilerleyen dönemlerinde en eski anısını kaydetti ve bu kayıtlar günümüzde Codex Atlanticus'ta yer alır.[32] Kuşların uçuşu üzerine yazarken, bebekken bir çaylağın beşiğine gelip kuyruğuyla ağzını açtığını hatırladı. Yorumcular hala bu anekdotun gerçek bir anı mı yoksa bir hayal ürünü mü olduğu konusunda tartışır.[33]

14 yaşına kadar Vinci'de yaşayan Leonardo, büyükanne ve büyükbabasının ardı ardına ölmesi üzerine 1466'da babası ile birlikte Floransa'ya gitti.

Verrocchio'nun atölyesi

[değiştir | kaynağı değiştir]
İsa'yı peştamal dışında çıplak, sığ bir derede dururken gösteren tablo Kayalık bir manzarada, sağda taşıdığı haçtan tanınabilen Vaftizci Yahya, İsa'nın başının üzerine su dökmektedir. Sol tarafta iki melek ise diz çökmüştür. İsa'nın üzerinde Tanrı'nın elleri ve inen bir güvercin vardır
İsa'nın Vaftizi (1472–1475), Verrocchio ve Leonardo, Uffizi Galerisi

1460'ların ortalarında Leonardo'nun ailesi, o zamanlar Hristiyan Hümanist düşünce ve kültür merkezi olan Floransa'ya taşındı.[34]

Evlilik dışı çocukların üniversitede okuması yasak olduğundan üniversite öğrenimi alma şansı yoktu. Küçük yaştan itibaren çok güzel çizimler yapan Leonardo'nun resimlerini babası, dönemin ünlü ressam ve heykeltıraşı Andrea del Verrocchio'ya gösterince Leonardo 14 yaş civarında,[25] o zamanının önde gelen Floransalı ressam ve heykeltıraşlarından olan Andrea del Verrocchio'nun atölyesinde garzone (stüdyo çocuğu) oldu.[34] Bu, yaklaşık olarak Verrocchio'nun ustası, büyük heykeltıraş Donatello'nun ölüm zamanıdır.[g]

Leonardo 17 yaş civarında çırak oldu ve yedi yıl eğitim aldı.[36] Atölyede çıraklık yapan veya atölyeyle ilişkili diğer ünlü ressamlar arasında Ghirlandaio, Pietro Perugino, Sandro Botticelli ve Lorenzo di Credi vardı.[37][38]

Leonardo hem teorik eğitim hem de çizim, boyama, heykeltıraşlık ve modelleme sanatsal becerileri yanında çizim, kimya, metalurji, metal işleme, alçı döküm, deri işleme, mekanik ve ahşap işleri de dâhil olmak üzere çok çeşitli teknik becerilerde[39] kazandı.[40][h]

Leonardo'nun anatomi ve insan vücudu üzerine eğitimi de çıraklık döneminde başladı. Öğretmeni Andrea del Verrocchio öğrencilerinin anatomiyi kavramasında ısrarlıydı.

Atölyede sadece resim yapmayı değil lavta çalmayı da öğrendi. Gerçekten de iyi lavta çalıyordu.

Birinci Floransa dönemi (1472–y. 1482)

[değiştir | kaynağı değiştir]
Magi'nin hayranlığı y. 1478–1482,[d 1] Uffizi, Floransa

1472 yılına gelindiğinde, 20 yaşındayken Leonardo, sanatçıların ve tıp doktorlarının loncası olan Saint Luke Loncası'nda usta oldu,[i] ancak babası onu kendi atölyesine yerleştirdikten sonra bile Verrocchio'ya olan bağlılığı öyleydi ki onunla işbirliği yapmaya ve yaşamaya devam etti.[37][42]

Leonardo'nun bilinen en eski tarihli eseri, Arno vadisinin 1473 tarihli kalem ve mürekkeple yapılmış çizimidir.[38][43][j] Vasari'ye göre genç Leonardo, Arno nehri'nin Floransa ile Pisa arasında ulaşıma uygun bir kanal yapılmasını öneren ilk kişiydi.[44]

Ocak 1478'de Leonardo, Verrocchio'nun stüdyosundan bağımsızlığının bir işareti olarak, Palazzo Vecchio'daki[45] Saint Bernard Şapeline sunak resmi yapma siparişi aldı.

Anonimo Gaddiano olarak bilinen anonim eski bir biyografi yazarı, 1480'de Leonardo'nun Medici'lerle birlikte yaşadığını ve Medici tarafından örgütlenen Neo-Platoncu akademi sanatçı, şair ve filozoflarının buluştuğu Floransa'daki Piazza San Marco'nun bahçesinde çalıştığını iddia eder.[41][k]

Mart 1481'de Scopeto'daki San Donato rahiplerinden "Magi'nin Hayranlığı" tablosunu yapması için sipariş aldı.[46] Leonardo, Milano Dükü Ludovico Sforza'ya hizmet etmeye gittiğinden bu ilk siparişlerin hiçbiri tamamlanmadı.

Floransa'yı 1482'de terk ederek Milano Dükü Ludovico Sforza'nın hizmetine girdi. Dükün hizmetine girebilmek için köprüler, silahlar, gemiler, bronz, mermer ve kilden heykeller yapabileceğini anlattığı ancak göndermediği mektubu bütün zamanların en olağanüstü iş başvurusu olarak kabul edilir.

Leonardo, Alberti ile birlikte Medici'lerin evini ziyaret etti ve onlar aracılığıyla eski Hümanist filozoflardan Yeni Platonculuğun savunucusu Marsilio Ficino, Klasik yazılar yorum yazarı Cristoforo Landino ve Yunanca öğretmeni ve Aristoteles çevirmeni John Argyropoulos ile tanıştı. Leonardo'nun çağdaşı, parlak genç şair ve filozof Pico della Mirandola da Platonik Medici Akademisi ile ilişkiliydi.[47][48]

1482'de Leonardo, Lorenzo de' Medici tarafından 1479 ile 1499 yılları arasında Milano'yu yöneten Ludovico il Moro'ya büyükelçi olarak gönderildi.[47][41]

  • Karanfil Madonna'sı, y. 1472–1478, Alte Pinakothek, Münih
    Karanfil Madonna'sı, y. 1472–1478, Alte Pinakothek, Münih
  • Arno Vadisi Manzarası (1473)
    Arno Vadisi Manzarası (1473)
  • Ginevra de' Benci, y. 1474–1480, Ulusal Sanat Galerisi, Washington D.C.
    Ginevra de' Benci, y. 1474–1480, Ulusal Sanat Galerisi, Washington D.C.
  • Benois Madonna, y. 1478–1481, Ermitaj Müzesi, Saint Petersburg
    Benois Madonna, y. 1478–1481, Ermitaj Müzesi, Saint Petersburg
  • Bernardo Bandini Baroncelli'nin idam taslağı, 1479
    Bernardo Bandini Baroncelli'nin idam taslağı, 1479
Kakımlı Bayan tablosu, y. 1489–1491, Czartoryski müzesi, Kraków, Polonya

İlk Milano dönemi (y. 1482–1499)

[değiştir | kaynağı değiştir]
Kayalıklar Bakiresi, y. 1483–1493,[d 2] Louvre versiyonu

Leonardo 1482'den 1499'a kadar Milano'da çalıştı. Lekesiz Doğum Kardeşliği için Kayalıklar Bakiresi ve Santa Maria delle Grazie manastırı için Son Akşam Yemeği tablolarını yapması için görevlendirildi.[49]

1485 baharında, Leonardo, Sforza adına kral Matyas Corvinus ile tanışmak için Macaristan'a gitti ve onun tarafından bir Madonna resmi yapması için görevlendirildi.[50]

1485 - 1490 yıllarında doğa, mekanik, geometri, uçan makinelerin yanı sıra, kilise, kale ve kanal yapımı gibi mimari yapılar ile ilgilendi, anatomi çalışmaları yaptı, öğrenciler yetiştirdi. İlgi alanı o kadar genişti ki başladığı çoğu işi bitiremiyordu.

1490'da Francesco di Giorgio Martini ile birlikte Pavia[51][52] katedralinin şantiyesine danışman olarak çağrıldı ve taslağını bıraktığı Regisole'nin atlı heykeli onu etkiledi.[53]

Leonardo, Sforza'nın özel günler için şamandıraların ve gösterilerin hazırlanması, Milano Katedral'nin[54] kubbe tasarım yarışması için çizimi ve ahşap modeli ve Ludovico'nun selefi Francesco Sforza'ya ait dev Atlı heykel'inin modeli gibi diğer birçok projede çalıştı. Bu heykel, boyut olarak Rönesans'ın iki büyük atlı heykeli olan Padua'daki Donatello'nun Gattamelata'sını ve Venedik'teki Verrocchio'nun Bartolomeo Colleoni'sini geçti ve Gran Cavallo olarak tanındı.[38] Leonardo at modelini tamamladı ve dökümü[38] için ayrıntılı planlar yaptı. Ancak Kasım 1494'te Ludovico, şehri Fransa Kralı VIII. Charles'a karşı savunmak için top yapması için metali kayınbiraderi Ferrara düküne verdi.[38]

1490 - 1495 yıllarında çalışmalarını ve çizimlerini deftere kaydetme alışkanlığı oldu. Bu çizimler ve defter sayfaları, müzeler ve kişisel koleksiyonlarda toplanmıştır. Bu koleksiyonculardan birisi de Leonardo'nun hidrolik alanındaki çalışmalarının el yazmalarını toplayan Bill Gates’tir.

Çağdaş yazışma kayıtlarında, Leonardo ve yardımcılarının y. 1498'de Milano Dükü tarafından Sforza Kalesi'ndeki Sala delle Asse'yi resmetmek için görevlendirildiği yazar.[55] Proje, büyük salonun gölgeliği tavanda yapraklar ve düğümlerden oluşan karmaşık labirentli on altı dut ağacının,[56] iç içe geçmiş dallarından oluşturulmuş pergola gibi görünmesini sağlayan bir trompe-l'œil dekorasyondu.[57]

Leonardo, 1499'da şehir Fransızlar tarafından alınıncaya kadar 17 yıl boyunca Milano Dükü için çalıştı. Dük için sadece resim ve heykel yapmak, festivaller düzenlemekle uğraşmadı aynı zamanda bina, makine ve silah tasarımları da yaptı.

1499’da Milano'yu terk eden ve yeni bir hami aramaya başlayan Leonardo, 16 yıl boyunca İtalya’da seyahat etti. Pek çok kişi için çalıştı, çoğu eserini yarım bıraktı.

  • Kadın Başı, y. 1483–1485, Torino Kraliyet Kütüphanesi
    Kadın Başı, y. 1483–1485, Torino Kraliyet Kütüphanesi
  • Bir Müzisyenin Portresi, y. 1483–1487, Pinacoteca Ambrosiana, Milano
    Bir Müzisyenin Portresi, y. 1483–1487, Pinacoteca Ambrosiana, Milano
  • Vitruvius Adamı (y. 1485) Accademia, Venedik
    Vitruvius Adamı (y. 1485) Accademia, Venedik
  • Gümüş uçlu kalemle yapılmış Leonardo'nun atı, y. 1488,[58]
    Gümüş uçlu kalemle yapılmış Leonardo'nun atı, y. 1488,[58]
  • La Belle Ferronnière, y. 1490–1498
    La Belle Ferronnière, y. 1490–1498
  • 1902 restorasyonunun detayı, trompe-l'œil tablosu (1498)
    1902 restorasyonunun detayı, trompe-l'œil tablosu (1498)

İkinci Floransa dönemi (1500–1508)

[değiştir | kaynağı değiştir]
Bakire ve Çocuk, Aziz Anne ve Vaftizci Yahya ile, y. 1499– 1508, National Gallery (Londra)

Ludovico Sforza 1500 yılında Fransa Kralı XII. Louis tarafından devrildiğinde Leonardo, asistanı Salaì ve arkadaşı matematikçi Luca Pacioli ile birlikte Milano'dan Venedik'e kaçtı.[59] Leonardo, Venedik'te askerî mimar ve mühendis olarak çalıştı ve şehri deniz saldırılarından korumak için yöntemler geliştirdi.[37]

1500 yılında Floransa'ya döndüğünde kendisi ve ailesi, Santissima Annunziata manastırındaki Servite rahiplerine misafir oldular. Vasari'ye göre, Kendilerine Leonardo'nun Bakire ve Çocuk, Aziz Anne ve Vaftizci Yahya ile birlikte resmini yaptığı bir atölye verildi. Bu resim öylesine hayranlık uyandıran bir çalışmaydı ki, "genç ve yaşlı, erkekler [ve] kadınlar", "sanki ciddi bir festivale gidiyormuş gibi" onu görmeye akın ettiler.[l]

1502 yılında Cesena'da, Leonardo, askerî mimar ve mühendis olarak hareket edip patronuyla birlikte İtalya'yı dolaşarak VI. Alexander'ın oğlu Cesare Borgia'nın hizmetine girdi.[59] Leonardo, onun himayesini kazanmak için Cesare Borgia'nın kalesinin haritasını, Imola'nın şehir planını yaptı. Bunu gören Cesare, Leonardo'yu baş askerî mühendis ve mimar olarak işe aldı. Daha sonra aynı yıl, Leonardo, patronu için Toskana'daki Chiana Vadisi'nin başka bir haritasını daha yaptı. Böylece patronu araziyi daha iyi şekilde kaplayacak ve daha büyük bir stratejik konuma sahip olacaktı. Bu haritayı, kanalın her mevsimde su ihtiyacını karşılamak için denizden Floransa'ya baraj inşa etme projesiyle birlikte yaptı.

Leonardo, 1503'ün başlarında[61] Borgia'nın hizmetinden ayrılıp Floransa'ya döndü ve burada o yılın 18 Ekim'inde Saint Luke Loncası'na yeniden katıldı. Aynı ay Leonardo, alacakaranlık yıllarına kadar üzerinde çalışmaya devam edeceği Mona Lisa[62][63] modeli olan Lisa del Giocondo'nun portresi üzerinde çalışmaya başladı. Mona Lisa resmini tamamladıktan sonra hiç yanından ayırmamış, tüm seyahatlerinde yanında taşımıştır.

Ocak 1504'te, Michelangelo'nun Davut heykelinin nereye yerleştirilmesi gerektiğini tavsiye etmek üzere oluşturulan bir komiteydi.[64] Daha sonra Floransa'da iki yılını Signoria için Anghiari Savaşı duvar resmini tasarlayıp boyayarak geçirdi,[59] Michelangelo da onun eş parçası Cascina Savaşı 'nı tasarladı.[m]

1506'da Leonardo, şehrin vekili Fransız valisi Charles II d'Amboise tarafından Milano'ya çağrıldı.[67] Leonardo orada, Lombard aristokratının 15 yaşındaki oğlu Kont Francesco Melzi'yi öğrenci olarak yanına aldı ve Melzi'nin onun en sevdiği öğrencisi olduğu kabul edilir..[37] Melzi, hayatının geri kalanında onun en iyi öğrencisi ve en yakını oldu. 1490'da 10 yaşında iken korumasına aldığı ve Salai adını verdiği genç de 26 yıl boyunca onunla beraber olmuş, ancak öğrencisi olarak bilinen bu genç hiçbir sanatsal ürün üretmemişti.

Floransa Konsili Leonardo'nun Anghiari Savaşı 'nı bitirmesi için bir an önce geri dönmesini diledi, ancak sanatçıyı bazı portreler yapması için görevlendirmeyi düşünen XII. Louis'nin emri üzerine kendisine izin verildi.[67] Leonardo, d'Amboise'nin atlı figürü için bir proje başlatmış olabilir.[68] Bir balmumu modeli günümüze ulaşmıştır ve eğer gerçekse, Leonardo'nun heykelinin günümüze ulaşan tek örneğidir. Aksi takdirde Leonardo bilimsel ilgi alanlarını sürdürmekte özgürdü.[67] Bernardino Luini, Giovanni Antonio Boltraffio ve Marco d'Oggiono da dâhil olmak üzere Leonardo'nun en önde gelen öğrencilerinin çoğu ya onu tanıyordu ya da Milano'da[37] onunla birlikte çalışıyordu. 1507'de Leonardo, 1504'te ölen babasının mirasıyla ilgili olarak kardeşleriyle arasındaki anlaşmazlığı çözmek için Floransa’ya döndü. Miras hakkı için kardeşleri ile mücadele etti ancak çabası sonuçsuz kaldı. Ancak çok sevdiği amcası tüm varlığını ona bıraktı.

  • Bakire ve Çocuk, Aziz Anne ile, y. 1501–1519, Louvre, Paris
    Bakire ve Çocuk, Aziz Anne ile, y. 1501–1519, Louvre, Paris
  • Leonardo'nun Imola haritası, Cesare Borgia için yapılmıştır, 1502
    Leonardo'nun Imola haritası, Cesare Borgia için yapılmıştır, 1502
  • Anghiari Muharebesi için çalışma (şimdi kayıptır), y. 1503, Güzel Sanatlar Müzesi, Budapeşte
    Anghiari Muharebesi için çalışma (şimdi kayıptır), y. 1503, Güzel Sanatlar Müzesi, Budapeşte
  • La Scapigliata, y. 1506–1508 (bitirilmemiştir), Galleria Nazionale di Parma, Parma
    La Scapigliata, y. 1506–1508 (bitirilmemiştir), Galleria Nazionale di Parma, Parma
  • Leda ve Kuğu için çalışma (şimdi kayıptır), y. 1506–1508, Chatsworth House, İngiltere
    Leda ve Kuğu için çalışma (şimdi kayıptır), y. 1506–1508, Chatsworth House, İngiltere

İkinci Milano Dönemi (1508–1513)

[değiştir | kaynağı değiştir]

1508 yılına gelindiğinde Leonardo, Milano'ya geri dönmüş ve Santa Babila bölgesindeki Porta Orientale'deki kendi evinde yaşıyordu.[69]

1512'de Leonardo, Gian Giacomo Trivulzio için atlı anıt planları üzerinde çalışıyordu, ancak bu, İsviçre, İspanyol ve Venedik güçlerinin bir konfederasyonunun işgaliyle engellendi ve Fransızlar Milano'dan çıkarıldı. Leonardo şehirde kaldı ve 1513'te birkaç ayını Medici'lerin Vaprio d'Adda villasında geçirdi.[70]

Roma ve Fransa (1513–1519)

[değiştir | kaynağı değiştir]
Leonardo'nun hayatının sonlarına doğru siyah tebeşirle çizdiği kıyametvari bir tufan (defterlerindeki yazılı açıklamalarla birlikte 10 parçalık bir serinin parçası)[71]

Mart 1513'te Lorenzo de' Medici'nin oğlu Giovanni papalık görevini üstlendi (Leo X olarak); Leonardo o yılın Eylül ayında Roma'ya gitti ve orada Papa'nın kardeşi Giuliano tarafından kabul edildi.[70] Eylül 1513'ten 1516'ya kadar Leonardo zamanının çoğunu Michelangelo ve Raphael'in de aktif olduğu Apostolik Saray'daki Belvedere Avlusunda geçirdi.[69] Leonardo'ya aylık 33 duka ödenek veriliyordu ve Vasari'ye göre, cıvaya batırılmış pullarla bir kertenkeleyi süslemişti. Papa ona konusu bilinmeyen bir resim siparişi verdi, ancak sanatçı yeni bir vernik türü geliştirmeye başlayınca siparişi iptal etti.[72][n] Leonardo hastalandı ve bu, ölümüne yol açan çok sayıda inmenin ilki olabilir.[72] Vatikan Bahçelerinde botanikle uğraştı ve Papa'nın önerdiği Pontine Bataklıklarının kurutulması için planlar yapmakla görevlendirildi.[73] Ayrıca kadavraları inceleyerek ses telleri üzerine bir inceleme için notlar aldı;[74] bunları Papa'nın beğenisini yeniden kazanma umuduyla bir yetkiliye verdi, ancak başarılı olamadı.[72] Anatomi ve fizyoloji alanında çalışmaya devam etti ancak Papa, kadavralar üzerinde çalışmasını yasakladı.

Francesco Melzi'ye atfedilen Amboise Şatosu'nun (y. 1518) çizimi

Ekim 1515'te Fransa Kralı I. François Milano'yu geri aldı.[46][o] 21 Mart 1516'da, Kutsal Makam'daki Fransız büyükelçisi Antonio Maria Pallavicini, bir hafta önce Lyon'dan kraliyet danışmanı Guillaume Gouffier, seigneur de Bonnivet tarafından gönderilen ve Fransız kralının Leonardo'nun Fransa'ya taşınmasına yardımcı olma ve sanatçıya kralın gelişini büyük bir heyecanla beklediğini bildirme talimatlarını içeren bir mektup aldı. Pallavicini'den ayrıca Leonardo'ya hem kral hem de annesi Louise de Savoie tarafından sarayda iyi karşılanacağına dair güvence vermesi istendi.[76] Leonardo, aynı yılın sonlarında Francis'in hizmetine girdi ve kraliyet Amboise Şatosu'ndaki kralın ikametgâhının yakınındaki Clos Lucé malikanesinin kullanımına verildi. Francis tarafından sık sık ziyaret edildi ve kralın Romorantin'de kurmayı planladığı devasa bir kale kasabası için planlar çizdi. Ayrıca mekanik bir aslan da yaptı; bu aslan bir tören sırasında Kral'a doğru yürüdü ve asa ile vurulduktan sonra göğsünü açarak bir demet zambak ortaya çıkardı.[77][p]

Leonardo bu süre zarfında arkadaşı ve çırağı Francesco Melzi ile birlikteydi ve toplam 10.000 scudi tutarında bir emekli maaşıyla destekleniyordu.[69] Bir noktada Melzi, Leonardo'nun bir portresini çizdi; hayattayken bilinen diğer portreler ise Leonardo'nun çalışmalarından birinin arkasına bilinmeyen bir asistan tarafından yapılan bir eskiz (yaklaşık 1517)[79] ve Giovanni Ambrogio Figino tarafından sağ kolu giysilerle sarılı yaşlı bir Leonardo'yu tasvir eden bir çizimdir.[80][q]

İkincisi, Ekim 1517'de Louis d'Aragon'un[r] ziyaretine dair kayda ek olarak, Leonardo'nun 65 yaşındayken sağ elinin felçli olduğu[83] gerçeğini doğrular; bu da Mona Lisa gibi eserleri neden bitirmediğini gösterebilir.[81][84][85] Sonunda hastalanıp birkaç ay yatağa bağlı kalana kadar bir şekilde çalışmaya devam etti.[83]

Leonardo da Vinci'nin ölümü (Jean Auguste Dominique Ingres, 1818)

Sağ koluna felç inen Leonardo da Vinci, resimden çok bilimsel çalışmalara ağırlık verdi. Kendisine dostu Melzi yardımcı olmaktaydı. Salai ise Fransa'ya geldikten sonra onu terk etmişti.

Ölümü

[değiştir | kaynağı değiştir]

Leonardo 2 Mayıs 1519 tarihinde Amboise'daki evinde 67 yaşında öldü. Kralın kollarında can verdiği rivayet edilir, ancak, 1 Mayıs günü kralın bir başka şehirde olduğu ve bir gün içinde oraya gelemeyeceği bilinmektedir. Vasiyetinde mirasının esas bölümünü Melzi'ye bıraktı. Amboise'daki Saint Florentin Kilisesi’nde toprağa verilmiştir.

Özel hayatı

[değiştir | kaynağı değiştir]

Fiziksel temastan hoşlanmadığı iddia edilir: “Üreme faaliyeti ve bununla bağlantılı olan her şey o kadar iğrençtir ki insanlar hoş yüzler ve duygusal eğilimler de olmasa kısa sürede yok olacaktır” sözü daha sonra Sigmund Freud tarafından analiz edilmiş ve Freud, Leonardo'nun frijit olduğuna hükmetmiştir.[86]

1476 yılında, sevgilisi Verrocchio ile birlikte yaşarken 17 yaşındaki model Jacopo Saltarelli ile sodomist (eşcinsel) ilişki kurduğu gerekçesiyle adı bilinmeyen bir kişi tarafından suçlanmıştır. İki ay süren soruşturma sonucunda, Leonardo'nun babasının saygın konumuna da bağlı olarak hiç şahit bulunamaması nedeniyle dava düşmüştür.[87] Bu olayın ardından Leonardo ve arkadaşları Floransa'daki “Gecenin Bekçileri” isimli örgüt tarafından bir süre takip edilmiştir. (Gecenin Bekçileri'nin İtalya'da Rönesans döneminde kurulan ve sodomizmin bastırılmasına yönelik faaliyet gösteren bir örgüt olduğu Podesta'nın yasal kayıtlarında da yer almaktadır)

Leonardo'nun hizmetçisi ve asistanı Gian Giacomo Caprotti da Oreno'nun anonim bir ressam tarafından çizilmiş portresi (1505 dolaylarında)

“Salai” veya “il Salaino” takma adlarıyla da bilinen Gian Giacomo Caprotti da Oreno [88] Giorgio Vasari tarafından “Leonardo’nun büyük keyif aldığı harika kıvırcık saçları olan ışıltılı ve güzel genç” olarak tanımlanmıştır. Il Salaino, 1490 yılında henüz 10 yaşındayken Leonardo'nun evinde hizmetçiliğe başlamıştır. Leonardo ve il Saliano arasındaki ilişki “kolay” olarak değerlendirilmez. 1491 yılında Leonardo il Salaino'yu “hırsız, yalancı, inatçı ve pisboğaz” olarak nitelendirmiş ve onun için “Küçük Şeytan” benzetmesini yapmıştır. Yine de, il Salaino 26 yıl boyunca yoldaşı, hizmetçisi ve asistanı olarak Leonardo'nun hizmetinde kalmıştır. Leonardo, il Salaino'yu "Küçük Şeytan" olarak çağırmaya devam etmiştir. Leonardo'nun sanatçı defterlerinde çıplak olarak çizilen il Salaino yakışıklı ve kıvırcık saçlı bir ergen olarak tasvir edilir.[89] Bazı araştırmacılar, il Salaino'nun Vitruvius Adamı olduğunu ileri sürer.

1506 yılında Leonardo, 15 yaşındaki Kont Francesco Melzi ile tanışmıştır. Melzi, Leonardo'nun kendisine karşı hislerini bir mektubunda “a sviscerato et ardentissimo amore” (çok ihtiraslı ve fazlasıyla yakıcı aşk) olarak nitelendirmiştir.[90] il Salaino bu yıllarda Melzi'nin sürekli olarak Leonardo'nun yanında olmasını kabullenmek zorunda kalmıştır. Melzi, Leonardo'nun önce öğrencisi sonra da hayat arkadaşı olmuştur. Ayrıca, Leonardo Da Vinci'nin; Fransa'nın, kuruluşu çok eskilere dayanan (1099 MS) Sion Tarikatı'na 1510-1519 yılları arasında üstatlık (Başkanlık) yaptığı bilinmektedir.

Leonardo'nun genç erkeklere olan ilgisi 16. yüzyılda da tartışma konusu oldu. 1563'te Gian Paolo Lomazzo tarafından yazılan “Il Libro dei Sogni”de (Düşler Kitabı) yer alan “l’amore masculino”daki (erkek aşkı) kurmaca bir diyalogda, Leonardo başkahramanlardan biri olarak yer almış ve “Biliniz ki erkekler arasındaki aşk çeşitli arkadaşlık duygularıyla erkekleri bir araya getiren bir erdemdir. Bu durum onları daha erkeksi ve yürekli hâle getirir” sözü Leonardo'nun ağzından verilmiştir.[91]

Leonardo'nun çalışmalarından ve biyografisini yazan erken dönem yazarlardan anlaşıldığı üzere Leonardo dürüst ve ahlaki konularda duyarlı bir kişiydi. Hayata duyduğu saygı onun en azından yaşamının bir evresinde vejetaryen olduğunu göstermektedir.[92]

İlk öğrenim yılları

[değiştir | kaynağı değiştir]

Leonardo Da Vinci, ilk öğrenim yıllarında aritmetik ve geometride öğretmenlerini sorduğu sorularla şaşırtacak kadar çabuk ilerledi. Keskin zekası ve yetenekleriyle küçük yaşlarda bile dikkat çekiyordu. Müzikle de ilgileniyor ve oldukça iyi bir şekilde lir çalıyordu. Fakat çocukluk yıllarında en gözde uğraşı resimdi. Babası da bunu fark edince, onu Floransa'nın en önemli atölyelerinden birine verdi.

İnsan vücudu ile ilgili araştırmaları

[değiştir | kaynağı değiştir]
Koldaki kasların hareketini gösteren anatomik çalışması (1510 dolaylarında)

Leonardo'nun insan vücuduna ilgisinin temelini, figür eskizleri için incelemeler oluşturur. İnsanı olabildiğince canlı ve tüm hareketleri gerçeğe en yakın şekilde çizmek için dış gözlemleri yeterli görmemiş, vücudun içini de görmek, kemiklerin, kasların ve eklemlerin birbirleriyle ilişkilerini kavramak istemiştir. Anatomi araştırmaları, giderek daha çok zaman ayırdığı başlı başına bir ilgi alanı hâline gelmiştir. İnsan organizmasına, çalışma prensiplerini merak ettiği mükemmel bir makine olarak yaklaşmıştır. O dönemin tıp bilimine temel oluşturan antik çağ hekimi Galen’in metinleri, merakını ancak kısmen giderebilmişti. Aklına gelen her soruyu sormaya başlamıştı.

Leonardo, gördüklerini çizerek açıklığa kavuşturuyordu. Kesitlerle, ayrıntılı görünüşlerle ve farklı açılardan yaptığı çizimlerle anatominin detaylarını ortaya çıkarıyordu. Çizimleri, bazı detaylardaki yanlışlıklara karşın son derece nettir. Anne karnındaki bebek çizimi için bir insan kadavrasına disseksiyon yapmamış, inekleri inceleyip, oradan elde ettiği sonuçları insan anatomisine uyarlamıştı. Papa, Leonardo’nun insan kadavraları üzerinde disseksiyon yapmasını yasakladığında, dolaşım sistemi üzerine yaptığı araştırmayı devam ettirebilmek için sığır kalpleri kullanmıştı.

Resim galerisi

[değiştir | kaynağı değiştir]

Notlar

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ^ Bu unvanın eklenmesi, İtalyanca: ser (İtalyanca İtalyanca: messer veya İtalyanca: messere kelimesinin kısaltması, ilk ismin önüne eklenen nezaket unvanı)) Leonardo'nun babasının bir beyefendi (düşük rütbeli bir soylu) olduğunu gösterir.
  2. ^ Baba tarafından dedesi Ser Antonio'nun günlüğünde kesin bir anlatım yer alır: "15 Nisan Cumartesi günü, gecenin üçüncü saatinde, Ser Piero [fr]'nun oğlu olan torunum dünyaya geldi."[6][7] Ser Antonio, Leonardo'nun ertesi gün Santa Croce [it] kilisesinde Piero di Bartolomeo tarafından vaftiz edildiğini kaydetmektedir.[8]
  3. ^ Caterina'nın Orta Doğu'dan "ya da en azından Akdeniz'den" hatta Çin kökenli bir köle olabileceği öne sürülmüştür. Vinci'deki Leonardo Müzesi'nin başkanı sanat eleştirmeni Alessandro Vezzosi'ye göre, Piero'nun Caterina adında bir kölesi olduğuna dair kanıtlar bulunmaktadır.[12] Leonardo'nun parmak izlerinden birinin yeniden oluşturulması, Orta Doğu kökenli insanların %60'ıyla eşleşen bir desen gösteriyor ve bu da Leonardo'nun Orta Doğu kökenli olabileceği ihtimalini akla getiriyor. Bu iddia, Kaliforniya Üniversitesi Irvine Kampüsü'nde kriminoloji, hukuk ve toplum doçenti olan Simon Cole tarafından reddediliyor: "Özellikle sadece bir parmağa bakarak, bu tür olaylardan bir kişinin ırkını tahmin edemezsiniz." Daha yakın zamanlarda, tarihçi Martin Kemp, İtalya'daki gözden kaçmış arşivleri ve kayıtları inceledikten sonra, Leonardo'nun annesinin Caterina di Meo Lippi olarak tanımlanan genç bir yerel kadın olduğuna dair kanıtlar buldu.[13]
  4. ^ Leonardo'nun tam doğum yeriyle ilgili tartışma ve belirsizlik hakkında daha fazla bilgi için Nicholl (2005), s. 17–20 ve Bambach (2019), s. 24'e bakınız.
  5. ^ Ser Piero'nun evliliklerine dair detaylı tablo için Kemp & Pallanti (2017), s. 65–66'e bakınız.
  6. ^ Babası hakkında da hiçbir şey yazmadı; sadece ölümüne dair kısa bir not yazdı ve bu notta da babasının yaşını üç yıl fazla belirtti.[25] Leonardo'nun kardeşleri, babasının ölümünden sonra miras konusunda yaşadıkları anlaşmazlık nedeniyle ona zorluk çıkardılar.[26]
  7. ^ The humanist influence of Donatello's David can be seen in Leonardo's late paintings, particularly John the Baptist.[35][34]
  8. ^ The "diverse arts" and technical skills of Medieval and Renaissance workshops are described in detail in the 12th-century text On Divers Arts by Theophilus Presbyter and in the early 15th-century text Il Libro Dell'arte O Trattato Della Pittui by Cennino Cennini.
  9. ^ That Leonardo joined the guild by this time is deduced from the record of payment made to the Compagnia di San Luca in the company's register, Libro Rosso A, 1472–1520, Accademia di Belle Arti.[41]
  10. ^ On the back he wrote: "I, staying with Anthony, am happy," possibly in reference to his father.
  11. ^ Leonardo later wrote in the margin of a journal, "The Medici made me and the Medici destroyed me."[37]
  12. ^ 2005'te 100 yıldır Askeri Coğrafya Dairesi tarafından kullanılan bir binanın bir kısmının restorasyonunda stüdyo yeniden keşfedildi.[60]
  13. ^ Her iki eser de kayboldu. Michelangelo'nun tablosunun tüm kompozisyonu, Aristotole da Sangallo'nun 1542 tarihli bir kopyasından bilinmektedir.[65] Leonardo'nun tablosu yalnızca hazırlık niteliğindeki eskizlerden ve orta bölümün birkaç kopyasından bilinmektedir; bunlardan en iyi bilineni ve muhtemelen en az doğru olanı Peter Paul Rubens tarafından yapılandır.[66]
  14. ^ Papa Leo X'in şu sözü aktarılır: "Bu adam asla hiçbir şey başaramayacak! Başlangıcı değil, sonu düşünüyor!""[72]
  15. ^ Leonardo'nun, 11-14 Aralık 1516 tarihleri ​​arasında Bologna'da gerçekleşen I. Francis ve X. Leo arasındaki görüşmede hazır bulunduğu yönündeki sıkça dile getirilen iddianın belgesel bir dayanağı yoktur.[75]
  16. ^ Mekanik aslanın hangi vesileyle yapıldığı bilinmiyor, ancak Kral'ın Lyon'na girişinde onu karşıladığına ve belki de Fransız kralı ile Papa Leo X arasında Bologna'da yapılan barış görüşmelerinde kullanıldığına inanılır. Aslanın varsayımsal bir kopyası yapılmış ve Bologna Müzesi'nde sergilenmektedir.[78]
  17. ^ Leonardo'nun muhtemelen kendi portresi olan esere benzerliği sayesinde tanımlanmıştır.[81]
  18. ^ "... Messer Lunardo Vinci [sic] ... 70 yaşını aşmış, sakalı ağarmış yaşlı bir adam, Ekselanslarına üç resim gösterdi. ... O sırada sağ elinde bir tür felç geçirmiş olan bu kişiden daha fazla iyi bir iş beklemek mümkün değildi, bu yüzden ondan daha fazla iyi bir iş beklemek de mümkün değildi."[82]
  1. ^ The Adoration of the Magi
  2. ^ Kayalıklar Bakiresi (Louvre versiyonu)

Kaynakça

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ^ Kapat[1] ^ a b "Al-jazari." Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2011.
  2. ^ Brown 1998, s. 7.
  3. ^ Kemp 2006, s. 1.
  4. ^ a b c d e f Brown 1998, s. 5.
  5. ^ Nicholl 2005, s. 17.
  6. ^ Vezzosi 1997, s. 13.
  7. ^ Ottino della Chiesa 1967, s. 83.
  8. ^ Nicholl 2005, s. 20.
  9. ^ Bambach 2019, s. 16, 24.
  10. ^ a b Marani 2003, s. 13.
  11. ^ Bambach 2019, s. 16.
  12. ^ Hooper, John (12 Nisan 2008). "Da Vinci's mother was a slave, Italian study claims". The Guardian. 23 Aralık 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ağustos 2015. 
  13. ^ Alberge, Dalya (21 Mayıs 2017). "Tuscan archives yield up secrets of Leonardo's mystery mother". The Guardian. 10 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Haziran 2019. 
  14. ^ a b c Bambach 2019, s. 24.
  15. ^ Nicholl 2005, s. 18.
  16. ^ Kemp, Martin; Pallanti, Giuseppe (2017). Mona Lisa: the people and the painting. First edition. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-874990-5. 
  17. ^ Palmer, Allison Lee (2019). Leonardo da Vinci: a reference guide to his life and works. Significant figures in world history. Lanham Boulder New York London: Rowman & Littlefield. s. 78. ISBN 978-1-5381-1977-8. 
  18. ^ Blatt, Katy; Leonardo (2018). Leonardo da Vinci and The virgin of the rocks: one painter, two virgins, twenty-five years. Newcastle upon Tyne, UK: Cambridge Scholars Publishing. ISBN 978-1-5275-0644-2. 
  19. ^ Viyaçeslav Çirikba (2018). Загадка Катерины. Кем была мать Леонардо да Винчи? (Rusça). Sankt-Peterburg: Питер. 
  20. ^ a b "Has the mystery of Leonardo da Vinci's mother finally been solved?". 15 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  21. ^ "Leonardo da Vinci'nin annesinin Çerkes bir köle olduğu iddia edildi". euronews. 15 Mart 2023. 5 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Aralık 2023. 
  22. ^ "Leonardo scholar claims newly discovered document proves artist's mother was enslaved". The Art Newspaper - International art news and events. 17 Mart 2023. 9 Eylül 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Aralık 2023. 
  23. ^ Kemp & Pallanti 2017, s. 65.
  24. ^ a b Kemp & Pallanti 2017, s. 65–66.
  25. ^ a b Wallace 1972, s. 11.
  26. ^ Magnano 2007, s. 138.
  27. ^ Brown 1998, s. 1, 5.
  28. ^ Marani 2003, s. 12.
  29. ^ Brown 1998, s. 175.
  30. ^ Nicholl 2005, s. 28.
  31. ^ Kemp 2003.
  32. ^ Nicholl 2005, s. 30, 506.
  33. ^ Nicholl 2005, s. 30. Orijinal İtalyanca metin için 506'e bakınız.
  34. ^ a b c Rosci 1977, s. 13.
  35. ^ Hartt 1970, ss. 127–133.
  36. ^ Bacci, Mina (1978). The Great Artists: Da Vinci. Tanguy, J. tarafından çevrildi. New York: Funk & Wagnalls. 
  37. ^ a b c d e f Bortolon 1967.
  38. ^ a b c d e Arasse 1998.
  39. ^ Rosci 1977, s. 27.
  40. ^ Martindale 1972.
  41. ^ a b c Ottino della Chiesa 1985, s. 83.
  42. ^ Wallace 1972, s. 13.
  43. ^ Polidoro, Massimo (2019). "The Mind of Leonardo da Vinci, Part 1". Skeptical Inquirer. Center for Inquiry. 43 (2): 30-31. 
  44. ^ Wallace 1972, s. 15.
  45. ^ Clark, Kenneth; Kemp, Martin (26 Kasım 2015). Leonardo da Vinci (Newition bas.). United Kingdom: Penguin. s. 45. ISBN 978-0-14-198237-3. 
  46. ^ a b Wasserman 1975, ss. 77–78. Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: "FOOTNOTEWasserman197577–78" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış (Bkz: Kaynak gösterme)
  47. ^ a b Rosci 1977, ss. 9–20.
  48. ^ Williamson 1974.
  49. ^ Kemp 2011.
  50. ^ Franz-Joachim Verspohl [de], Michelangelo Buonarroti und Leonardo Da Vinci: Republikanischer Alltag und Künstlerkonkurrenz in Florenz zwischen 1501 und 1505 (Wallstein Verlag, 2007), p. 151.
  51. ^ Schofield, Richard. "Amadeo, Bramante and Leonardo and the Cupola of Milan Cathedral". Achademia Leonardi Vinci. 7 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2022. 
  52. ^ Barbieri, Ezio; Catanese, Filippo (January 2020). "Leonardo a (e i rapporti con) Pavia: una verifica sui documenti". Annuario dell'Archivio di Stato di Milano. 7 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2022. 
  53. ^ Carlo Pedretti, Leonardo da Vinci: drawings of horses and other animals (Windsor Castle. Royal Library) 1984.
  54. ^ Wallace 1972, s. 79.
  55. ^ Moffitt, John F. (1990). "Leonardo's «Sala delle Asse» and the Primordial Origins of Architecture". Arte Lombarda. Vita e Pensiero – Pubblicazioni dell’Università Cattolica del Sacro Cuore (92/93 (1-2)): 76-90. JSTOR 43132702. 16 Ağustos 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi3 Eylül 2023. 
  56. ^ Rocky, Ruggiero (6 Ekim 2021). "Episode 142 – Leonardo da Vinci's Sala delle Asse". rockyruggiero.com. Making Art and History Come to Life, Rebuilding the Renaissance. 3 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2023. 
  57. ^ "Segui il restauro" [Follow the restoration]. Castello Sforzesco – Sala delle Asse (İtalyanca). 16 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ekim 2018. 
  58. ^ Wallace 1972, s. 65.
  59. ^ a b c Ottino della Chiesa 1967, s. 85.
  60. ^ Owen, Richard (12 Ocak 2005). "Found: the studio where Leonardo met Mona Lisa". The Times. Londra. 3 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ocak 2010. 
  61. ^ Wallace 1972, s. 124.
  62. ^ "Mona Lisa – Heidelberg discovery confirms identity". University of Heidelberg. 5 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Temmuz 2010. 
  63. ^ Delieuvin, Vincent (15 Ocak 2008). "Télématin". Journal Télévisé. France 2 Télévision. 
  64. ^ Coughlan, Robert (1966). The World of Michelangelo: 1475–1564Sınırlı deneme süresince özgürce erişilebilir, normalde ise abonelik gereklidir. et al. Time-Life Books. s. 90. 
  65. ^ Goldscheider, Ludwig (1967). Michelangelo: paintings, sculptures, architecture. Phaidon Press. ISBN 978-0-7148-1314-1. 
  66. ^ Ottino della Chiesa 1967, s. 106–107.
  67. ^ a b c Wallace 1972, s. 145.
  68. ^ "Achademia Leonardi Vinci". Journal of Leonardo Studies & Bibliography of Vinciana. VIII: 243-244. 1990. 
  69. ^ a b c Ottino della Chiesa 1967, s. 86.
  70. ^ a b Wallace 1972, s. 149–150.
  71. ^ Wallace 1972, s. 151.
  72. ^ a b c d Wallace 1972, s. 150.
  73. ^ Ohlig, Christoph P. J., (Ed.) (2005). Integrated Land and Water Resources Management in History. Books on Demand. s. 33. ISBN 978-3-8334-2463-2. 
  74. ^ Gillette, Henry Sampson (2017). Leonardo da Vinci: Pathfinder of Science. Prabhat Prakashan. s. 84. 23 Mart 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Eylül 2019. 
  75. ^
    “ Insert the text of the quote here, without quotation marks. „
  76. ^
    “ Insert the text of the quote here, without quotation marks. „
  77. ^ Wallace 1972, s. 163, 164.
  78. ^ "Reconstruction of Leonardo's walking lion" (İtalyanca). 25 Ağustos 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ocak 2010. 
  79. ^ Brown, Mark (1 Mayıs 2019). "Newly identified sketch of Leonardo da Vinci to go on display in London". The Guardian. 4 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2019. 
  80. ^ Strickland, Ashley (4 Mayıs 2019). "What caused Leonardo da Vinci's hand impairment?". CNN. 31 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2019. 
  81. ^ a b McMahon, Barbara (1 Mayıs 2005). "Da Vinci 'paralysis left Mona Lisa unfinished'". The Guardian. 8 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2019. 
  82. ^ Wallace 1972, s. 163.
  83. ^ a b Lorenzi, Rossella (10 Mayıs 2016). "Did a Stroke Kill Leonardo da Vinci?". Seeker. 22 Aralık 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mayıs 2019. 
  84. ^ Saplakoglu, Yasemin (4 Mayıs 2019). "A Portrait of Leonardo da Vinci May Reveal Why He Never Finished the Mona Lisa". Live Science. 2 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mayıs 2019. 
  85. ^ Lazzeri, D.; Rossi, C. (3 Mayıs 2019). "The right hand palsy of Leonardo da Vinci (1452–1519): new insights on the occasion of the 500th anniversary of his death". Journal of the Royal Society of Medicine. 112 (8). ss. 330-333. doi:10.1177/0141076819848115. PMC 6699018 Özgürce erişilebilir. PMID 31051083. 
  86. ^ Sigmund Freud, Gesammelte Werke, 1909–1913
  87. ^ Saslow, Ganymede in the Renaissance: Homosexuality in Art and Society, 1986, sf.197
  88. ^ "Orneo Sitesi". 5 Nisan 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Kasım 2006. 
  89. ^ Michael Rocke, Forbidden Friendships
  90. ^ Crompton, sf.269
  91. ^ E quante volte! Considera che egli era uno bellissimo giovane, e massime ne' 15 anni. Giovanni Paolo Lomazzo, "Il Libro dei Sogni;" (1563) in Scritti sulle arti; Centro DI, Firenze, 1974; cilt 2, dialog 5
  92. ^ "ivu.org sitesi". 27 Şubat 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mart 2008. 

Dış bağlantılar

[değiştir | kaynağı değiştir]
Vikipedi'nin kardeş projelerinden
Leonardo da Vinci
hakkında daha fazla bilgi edinin
Commons'ta ara Commons'ta dosyalar
Vikisöz'de ara Vikisöz'de alıntılar
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Leonardo_da_Vinci&oldid=36866892" sayfasından alınmıştır