Carry beginnen

De brief van schrijvers aan de minister-president om de boekhandels te heropenen toont het gemis van lezers. Je wilt een nieuw boek dat je aandacht heeft getrokken fysiek doorbladeren. Ik wilde het boek van Barber van de Pol over Carry van Bruggen gewoon zien.
Carry, geboren Carolina Lea de Haan (1881-1932), een van de zestien kinderen van een joods-orthodoxe voorzanger en zus van de ook opmerkelijke auteur Jacob Israël de Haan, schrijnt sinds jaren in mijn ziel. Haar belangrijkste boek, het filosofische Prometheus staat ongelezen in mijn kast en van haar romans heb ik er maar één gelezen.

Mijn ‘Lodewick’ van de middelbare school rekent Van Bruggen tot de zogenaamde ‘damesromans’ met een burgerlijk realistische thematiek al wordt Carry wel ‘de felle analyse van het eigen vrouwenleven’ toegedicht.
Menno ter Braak, de machtige literaire autoriteit, bewonderde Van Bruggen. Hij prees haar vermogen het vrouwelijk denken en de vrouwelijke zinnelijkheid met elkaar te verbinden maar plaatste haar nog steeds in het ‘vrouwenreservaat’, aldus Nelleke Noordervliet.
De vrouwenbeweging in de vorige eeuw bewees Carry van Bruggen nieuwe eer. Vooral haar roman Eva (1927), een modernistisch vormgegeven wordingsgeschiedenis van een vrouw, kreeg lovende erkenning. In 2002 werd Carry van Bruggen opgenomen in de canon van de Nederlandse letterkunde.

Elma Drayer bespreekt Van de Pol zo aanstekelijk dat ik, net als zij, meteen zin heb om het werk van Carry uit de kast te trekken. En zo download ik om middernacht een e-book van vijf verzamelde romans. Wie geeft in dit boekhandelloze tijdperk nou eens een levensgroot compliment aan deze service van de openbare bibliotheek? Bij deze.

Ik begin met De verlatene (1910) en raak geschokt door het botte, ordinaire antisemitisme in het Nederland van begin twintigste eeuw. De minachting van rijk voor arm bovendien, weerspreekt vinnig het in Nederland altijd zo klein gehouden klassenprobleem. Maar met de tweede roman Een coquette vrouw (1915) stokt de adem mij in de keel.

Het woord ‘coquette’ alarmeert. Ons ‘koket’ is wel pikant maar blijft vriendelijk; het Franse woord daarentegen staat voor onfatsoenlijke verleidster, een mannenverslindster desnoods.
De hoofdpersoon uit Een coquette vrouw, Ina, is een keurige jonge vrouw maar toch een ‘coquette’. Ina raakt telkens bevangen van een jongen of een man. Dat gevoel maakt haar euforisch, geeft haar magische energie, bevestigt haar als waardevol mens. De onbedwingbare neiging tot veroveren, is haar vloek. Wat haar opheft, die wisselende hartstocht, is de rode draad naar Ina’s ondergang. Iemand noemt haar een ‘erotomaan’. Mensen verachten haar en keren haar de rug toe. Haar man breekt het huwelijk op.
Een coquette vrouw zou onze Madame Bovary (1857) kunnen zijn ware het niet dat Emma Bovary zich bedwelmt met het rose leven uit ‘romannetjes’ en Ina naar geestelijk evenwicht zoekt in haar tobberijen over goed en kwaad, recht en onrecht, waarheid en leugen.

De roman van Carry van Bruggen speelt zich een kleine zestig jaar later af. Ina past niet in de gangbare levenssfeer, niet in haar familie, niet bij haar kennissen die nooit vrienden worden. Ze zoekt naar vervulling. Ze zoekt naar de eigen, vrouwelijke beleving van liefde en seksualiteit, een nog onbespreekbaar taboe. 
Toch is Ina’s milieu van modernisme doortrokken. De vrouwen zijn bezig met het vrouwenkiesrecht, sommige vrouwen studeren al en de ideeën van vrouwelijke vrijheid en onafhankelijkheid dringen door in praktisch gedrag.
Ina zelf drijft op haar tegenstellingen. Zo schrijft ze op aanraden van haar man verhalen en heeft daar succes mee. Maar ook lijdt ze aan depressies die meestal samenhangen met het doven van een liefde. Het gaat gepaard met apathie en schuldgevoel omdat ze toch van haar man wil houden.

Ina trouwt overhaast met Egbert. Hij zal haar beschermen tegen de ‘benepen burgerlui’. De man voelt zich verheven en uitzonderlijk. Hij spot met alles en iedereen en domineert met vernietigende oordelen over moraal, godsvolk en wetenschap. 
Ina onderwerpt zich aan Egbert. Want Egbert kent haar beter dan zij zichzelf kent. Egbert bevrijdt haar van ‘wanen en vooroordelen’. Hij oordeelt dat ze haar lessen in Grieks en Latijn moet staken en vooral niet te veel moet lezen. Schrijven mag ze; daar kan ze geld mee verdienen.
Het echtpaar ziet geen andere mensen. Egbert en Ina hebben aan zichzelf genoeg, vindt de echtgenoot.

Een coquette vrouw is op de eerste plaats een huwelijksdrama. Het is het huiveringwekkendste liefdesgevecht dat ik ooit onder ogen heb gehad. Albees Who’s afraid of Virginia Woolf steekt er bleekjes bij af, zegt Elma Drayer. Méér dan dat, zou ik zeggen. De grofgebekte, krijsende ruzie wordt in Van Bruggen een tergende, martelende, geestelijke knechting.
Ina’s flirterige vriendschap voor de zoveelste man, geeft Egbert de vrijbrief om haar definitief te breken. Hij ontneemt Ina de persoonlijke vrijheid die ze elkaar zouden gunnen. Hij hoont, sart, treitert zijn vrouw van de wereld af. Hij beschimpt haar idealen, hij ontkent haar kennis, hij kraakt haar werk af terwijl hij over de uitgave beslist.
Egbert wist Ina uit door haar te reduceren tot zenuwbuitjes en hoogmoedige majesteit, door weg te lopen voor letterlijk ieder antwoord en gesprek, door mooi weer te spelen met hun zoontje en met de buitenwereld.
Ina verliest. Egbert verlaat haar abrupt als hij een vriendin zwanger heeft gemaakt.
Ina’s verlies kan geen loutering worden. Ze wil geen vijand zijn en ze zal eenzaam verdergaan met haar kind en haar werk. Het is een ijdel voornemen.
Want ‘(…….) ze beschikte niet over zichzelf en haar eigen toekomst – leven en toekomst had ze uit handen te geven aan datzelfde Onbekende, dat ook in haar werkte en waaraan ze in de bitterste afhankelijkheid overgeleverd was…..’

Deze laatste zin tekent voor mij een andere Carry van Bruggen dan die van het filosofisch zoeken, van ideeënroman, van feministische getuigenis. Van Bruggen was trouwens geen feministe, zeker geen claustrofobische. In haar roman zet ze zich flink af tegen beuzelende en kneuterende vrouwen. Ze verzet zich even fel tegen de opgeblazen superieure man.
Met de laatste, zo navrante, zin uit Een coquette vrouw buigt Carry van Bruggen zich als bewust individu voor het lot en de last van de mens: de strijd met zichzelf en met zijn eigen tekort. 
Natuurlijk is een huwelijksramp een fragment in die stijd. Maar Van Bruggen tekent dat gevecht millimeter voor millimeter, zo openhartig en zo plat dat je niet kunt wegkijken. Bij Van Bruggen vecht niet per se man tegen vrouw of vrouw tegen man. Hier strijdt mens tegen mens. Het is een open perspectief op zenuwslopende menselijke kleinheid.

Met Een coquette vrouw kom ik niet in de buurt van de idealistische, filosofische, modernistische Van Bruggen die op Virginia Woolf zou lijken. Maar door de roman strijken als kille windvlagen de wanen en de stemmen van depressies die Virginia Woolf (1882-1941) zo hartbrekend in haar dagboeken heeft beschreven. Beide vrouwen leefden in dezelfde tijd. Carry, 51 jaar oud, nam een dodelijke dosis slaapmiddelen en Virginia, 59 jaar oud, liep het water in met stenen in haar jaszakken. Van Virginia heb ik ongeveer alles gelezen.
Ik moest maar eens verder met Carry van Bruggen