In 1953 schreef de Indonesische student Basuki Gunawan in het Nederlands een verhaal over de Revolutie. Pas in 2022 verscheen de ‘novelle’ Winarta voor het eerst in boekvorm. De hoofdpersonage Winarta, een medisch student, vertelt vanuit zijn gevangeniscel dat hij terugkeert naar zijn geboortehuis omdat zijn ouders zijn vermoord. Door een naamsverwisseling heeft ‘de vijand’ het echtpaar ten onrechte voor spionnen gehouden. Winarta sluit zich aan bij de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd. Niet uit idealisme, maar uit wraakzucht. Wat volgt, is een weg doordrenkt met bloed die eindigt in de gevangenis, waar het verhaal begint met de fascinerende zin ‘De oude cipier is weggegaan.’ Deze zin doet denken aan de beginzin uit Juan Gabriel Marquez’ Kroniek van een aangekondigde dood.
Winarta vindt zijn ouders door vijftien soldaten vermoord, loopt tbc op, verlaat amper hersteld het sanatorium, laat zijn studieplannen voor wat ze zijn en meldt zich bij een verzetseenheid. Hij klimt op in rang, snijdt spionnen (m/v) eigenhandig de strot door, fusilleert leden van communistische gevechtseenheden, saboteert een munitieopslagplaats van ‘de vijand’ en duikt onder bij een hoer, bij wie hij zijn afkeer voor alcohol vergeet. Met haar deelt hij filosofische kwesties en in haar bordeel bereikt hij als het ware ‘de verlichting’ (een boeddhistisch motief).
De hoofdpersoon bevraagt zijn oorlogshandelingen voortdurend, is wijs in al zijn hardheid en gebruikt nergens het woord ‘belanda’s’, maar ‘de vijand’. Zijn haat is gevoed door de moord op zijn ouders, niet door een afkeer van de koloniale onderdrukkers, en zijn gedachtegang tijdens zijn strijd ontstijgt zelfs de oorlog.
Als hij na het eindeloze moorden weer een nieuwe houding tegenover het leven zoekt, slaagt hij er niet in die te vinden. Niet alleen hij is veranderd, ook de wereld om hem heen. De vrouw, voor wie zijn strijdmakkers vochten, vergaart kennis, buit haar vernedering uit en verraadt de strijder die worstelt met zijn geweten en existentiële vragen.
Canoniek
Winarta is een boek van canonieke kwaliteit dat nooit in de canon is opgenomen, schrijft Gustaaf Peek in zijn voorwoord bij de novelle. Gunawans verhaal over de Indonesische kant van de onafhankelijkheidsoorlog verscheen nooit in boekvorm. De novelle werd in 1953 onderscheiden met een eervolle vermelding tijdens de uitreiking van de Reina Prinsen Geerligsprijs. Peek vergelijkt Winarta met De vreemdeling van Albert Camus en drie andere vroege Nederlandse boeken over de oorlog: De ondergang van de familie Boslowits (1950) van Gerard Reve, Het behouden huis (1952) van W.F. Hermans en Het bittere kruid (1957) van Marga Minco. Met De ondergang van de familie Boslowits heeft Winarta gemeen dat de oorlog nauwelijks benoemd wordt. De hoofdpersonen van beide novellen, noch de personale vertellers maken niet in detail duidelijk om welke oorlog het gaat. De woorden Indonesiër, Indo-Europeaan, Nederlander of kolonie komen in Winarta niet voor. Net als Reves novelle en een deel van Het bittere kruid verscheen Winarta in een literair tijdschrift. Na de eervolle vermelding werd het verhaal in 1954 in vier afleveringen in De Nieuwe Stem gepubliceerd. Tot een boekuitgave kwam het pas in 2022.
Meerwaarde
Dit is het verhaal over een grote geest voor wie het bestaan meer is dan het leven op aarde. Dit is hét vervolg op Hella Haasses novelle Oeroeg van vijf jaar eerder. Het heeft 70 jaar geduldig liggen wachten en wij mogen dit sieraad uit de gordel van smaragd nu gaan lezen. Het is jammer dat het bijna 70 jaar heeft geduurd voordat Winarta zijn weg naar een uitgever vond, maar door de hernieuwde belangstelling voor een ander perspectief op het Nederlandse kolonialisme en de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd en het verlangen de literaire canon uit te breiden, kan de novelle nu wel een groot lezerspubliek bereiken.
[Jerry Dewnarain]
Biografie
Basuki Gunawan wordt op 23 december 1929 in Banyumas op Midden-Java geboren. Onder het koloniale scholensysteem leert hij Nederlands, zowel in het primair onderwijs als later op de HIK, de Hogere Indische Kweekschool. Na de Japanse bezetting is hij tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog lid van een guerrillaeenheid die operaties uitvoert tegen de Nederlandse overheerser. Wanneer de Republiek Indonesië eindelijk een realiteit is, kan hij studeren. Hij hoort bij de eerste lichting Indonesische studenten die met een studiebeurs naar Nederland komt. Aan de Universiteit van Amsterdam zal hij promoveren in de sociologie, zijn hele carrière blijft hij werkzaam in deze academische omgeving. Vroeg in de jaren vijftig wordt hij met tbc opgenomen in het Studenten Sanatorium in Laren. Het blijkt een nogal cultureel ingestelde plek, tijdens zijn herstel daar schrijft Gunawan aan Winarta, de novelle die hem een eervolle vermelding oplevert van de Reina Prinsen Geerlingsprijs.
