Picenum
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||
Picenum, antik İtalya'nın tarihi bölgelerinden biridir. Bölgeye bu adı, toprakları fethederek Roma Cumhuriyeti sınırlarına dahil eden Romalılar vermiştir. İmparator Augustus döneminde gerçekleştirilen idari yapılanmada Picenum, Roma İtalya'nın 5. Bölgesi (Regio V) statüsünü kazanmıştır. Antik bölgenin toprakları, günümüzde idari olarak büyük ölçüde Marche bölgesini ve Abruzzo'nun kuzey kesimlerini kapsamaktadır.
Picenti veya Picentes olarak adlandırılan topluluk, antik Picenum bölgesinin yerli halkıydı; ancak homojen bir etnik yapıya sahip değillerdi. Bu topluluk, Cupra Marittima'da Sabin tanrıçası Cupra'ya adanmış önemli bir kutsal alanı (kutsal yerleşimi) asırlar boyu koruyup yaşatmışlardı.
Diğer yandan Picenum, Roma tarihinin askeri ve siyasi dehalarından Pompeius Magnus (Büyük Pompey) ile babası Gnaeus Pompeius Strabo gibi nüfuzlu Romalı devlet adamlarının da doğup büyüdüğü topraklar olarak antik coğrafyadaki önemini pekiştirmiştir.
Tarihsel coğrafya
[değiştir | kaynağı değiştir]Picenum bölgesi ve bu toprakların yerli halkı olan Picenti topluluğu, antik dönemin Romalı coğrafyacıları tarafından oldukça detaylı tasvirlerle kayda geçirilmiştir:
Strabon
[değiştir | kaynağı değiştir]Antik coğrafyanın en önemli otoritelerinden Strabon, Picenum bölgesinin sınırlarını Apenin Dağları ile Adriyatik Denizi arasında kalan hat olarak çizer. Coğrafyacı, bölgenin kuzey sınırını oluşturan Aesis (Esino) Nehri'nin ağzından, güneyde Truentinus (Tronto) Nehri'nin döküldüğü yerdeki Castrum yerleşimine kadar olan mesafeyi yaklaşık 800 stadion olarak vermektedir. Bu ölçü, bir stadion'un 185 metre kabul edildiği hesaplamayla bugünün ölçülerine göre 148 kilometrelik bir kıyı şeridine tekabül eder.
Müellif, bölgenin kıyı kentlerini kuzeyden güneye doğru şu şekilde sıralar:
- Ancona,
- Auxumum,
- Septempeda (bugünkü San Severino Marche),
- Pneuentia ve Potentia,
- Castellum limanına sahip Firmum Picenum (Porto di Fermo),
- Cupra Maritima (Cupra Marittima ve Grottammare),
- Truentinus Nehri kıyısındaki Truentum ve
- nihayetinde günümüzde Abruzzo eyaletindeki Silvi yerleşiminin güneyinde lokalize edilen, Matrinus (Piomba) Nehri üzerindeki Castrum Novum ile Matrinum.
Kıyı şeridindeki bu yerleşimlerin yanı sıra Strabon, bölgenin iç kısımlarında yer alan Adria (Atri) ve Asculum Picenum (Ascoli Piceno) gibi önemli merkezlerden de bahseder. Coğrafyacı, Picenum'un iç kesimlere doğru uzanan genişliğinin ise hat boyunca düzensiz bir biçimde değişkenlik gösterdiğini özellikle belirtir.[1]
Tarihi
[değiştir | kaynağı değiştir]Picenum bölgesindeki ilk kalıcı yerleşim izleri, Demir Çağı'nın başlangıcına, yani yaklaşık olarak milattan önce 1200'lü yıllara kadar uzanmaktadır.[2]
Liburniyalılar, Demir Çağı'nın başlangıcından itibaren Adriyatik Denizi'nin batı kıyılarındaki Picenum bölgesinde koloniler kurmuş ve varlıklarını milattan önce 6. yüzyıla kadar sürdürmüşlerdir. Bu dönem boyunca Liburniya donanmasının denizlerdeki mutlak üstünlüğü, onlara Adriyatik havzasında hem siyasi hem de ekonomik açıdan büyük bir egemenlik ve otorite sağlamıştır.
Milattan önce 390 yılında Kuzey İtalya’yı istila eden Senon Galyalıları, Esino Nehri’nin kuzeyinde kalan antik Picenum topraklarını ele geçirmişlerdir. Bölgede yürütülen arkeolojik kazılar ve elde edilen buluntular, bu savaşçı kavmin sadece nehir sınırı ile kalmayıp çok daha güneye sarktığını ortaya koymaktadır. Nitekim Macerata ve Ascoli civarındaki Filottrano, San Genesio, Matelica ve Offida gibi önemli arkeolojik merkezlerde Senon yerleşimlerine ait açık kanıtlar saptanmıştır.
Milattan önce 283 yılına gelindiğinde ise Romalılar, Senon Galyalılarını bölgeden tamamen sürmüş ve Ancona'ya kadar uzanan Picenum topraklarını imparatorluk sınırlarına dahil etmişlerdir. Bu fetih hareketinin ardından Romalılar tarafından Ager Gallicus olarak adlandırılan bu yeni topraklar, Roma hukuk sisteminde devlet mülkü sayılan ager publicus (kamu toprakları) statüsüne geçirilerek Roma Cumhuriyeti'nin egemenliği altına alınmıştır.
Milattan önce 268 yılında Romalılar, başkaldıran Picentes topluluğunu ağır bir yenilgiye uğratarak isyanı bastırdı.[3] Savaşın ardından bölge nüfusunun bir kısmı topraklarından sürülerek zorunlu göçe tabi tutulurken, geri kalan yerli halka ise seçme ve seçilme hakkı barındırmayan (sine suffragio) Roma vatandaşlığı statüsü verildi.
Bu süreçte, Roma ile ittifak bağı korunan muaf tutulmuş Asculum kenti hariç, tüm Picenum toprakları bütünüyle Roma Cumhuriyeti sınırlarına dahil edildi. Romalılar, bölgedeki stratejik egemenliklerini pekiştirmek ve Asculum'u sürekli kontrol altında tutabilmek amacıyla, milattan önce 264 yılında bu merkezin hemen yakınlarında Firmum kolonisini kurarak askeri ve idari bir üs oluşturdular.
Tarihçi Polibios'un aktardığı bilgilere göre;[4] Marcus Aemilius Lepidus'un konsüllüğü döneminde (M.Ö. 232) Romalılar, daha önce mağlup ederek topraklarından sürgün ettikleri Senon Galyalılarından ele geçirdikleri ve Galya sınırları içinde Picenum olarak bilinen bu bölgeyi kendi yurttaşları arasında paylaştırmışlardır.
Picenum, Pön Savaşları esnasında Kartacalı komutan Hannibal’e karşı Roma’nın yanında saf tutmuştur. Bölge, müttefiklerin Roma’ya karşı başkaldırdığı Müttefikler Savaşı sırasında da Romalılar için stratejik bir askeri üs işlevi görmüştür. Bu çetin mücadelede Picentes halkının bir kısmı Roma’ya sadık kalmayı tercih ederken, diğer bir kesim ise tam Roma vatandaşlığı haklarını elde edebilmek uğruna Roma lejyonlarına karşı savaşmıştır.[5] Savaşın sona ermesiyle birlikte, Picenum’da yaşayan yerli halkın tamamına ayrıcalıksız ve tam Roma vatandaşlığı hakkı tanınmıştır.
İmparator Diocletianus’un Tavan Fiyatlar Fermanı’nda (Edictum Diocletiani), Picenum bölgesinde üretilen şarapların, antik dünyanın en seçkin içkilerinden biri kabul edilen Falerno ile birlikte en yüksek fiyatlı şaraplar arasında yer aldığı açıkça belirtilmektedir.[6] Picenum’un bu ünlü şarabı, bölgenin kadim yerleşimlerinden Atri’nin antik dönemdeki adı olan Hatria (veya Hadria) kentinde üretilen ve Vinum Hadrianum olarak anılan özel bir rekolteydi.[7] Nitekim dönemin en önemli doğa tarihi uzmanı Plinius da bu şarabı, antik coğrafyanın en kaliteli ve en yüksek puanlı birkaç seçkin şarabı arasında göstermiştir.[8]
Kültür
[değiştir | kaynağı değiştir]Novilara nekropolünde yer alan Molaroni ve Servici mezarlıklarında yürütülen arkeolojik kazılar, bölgenin Demir Çağı kültürüne ve gömü geleneklerine dair çok önemli veriler sunmuştur. Bu alanlarda açığa çıkarılan mezarlar, Piceni halkının ölülerini dünyadayken giydikleri günlük giysilerine sararak doğrudan toprağa verdiklerini net bir şekilde ortaya koymaktadır.[9]
Savaşçı sınıfına mensup bireyler; miğferleri, silahları ve yanlarına konulan yiyecek-içecek kaplarıyla birlikte ebedi istirahatgahlarına uğurlanıyordu. Mezarlarda gün ışığına çıkarılan boncuklar, kemik objeler, fibulalar ve kehribar buluntular, Adriyatik kıyılarında milattan önce 9. ve muhtemelen 10. yüzyıllarda son derece canlı bir ticaret ağının varlığını gözler önüne sermektedir. Bu ticari hareketliliğin özellikle kehribar ve cam hamurundan imal edilen boncuklar üzerinde yoğunlaştığı anlaşılmaktadır. Kadın mezarlarında ise tunç ve demirden yapılmış, zengin bir çeşitlilik sunan süs eşyaları ile takılar dikkat çekici bir yoğunlukta karşımıza çıkmaktadır.[10]
Mezarlarda ele geçirilen bu buluntuların kökenleri, Piceni halkının kültürel ve ekonomik gelişim yönünü güney ve doğu coğrafyalarına çevirdiğini, ilerlemesini bu bölgelerle kurduğu bağlar üzerinden şekillendirdiğini açıkça ortaya koymaktadır.[11]
Novilara ve çevresindeki savaşçı mezarları, Piceni halkının askeri bir karaktere ve savaşçı bir kültüre sahip olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Açılan erkek mezarlarının hemen hepsinde, bir savaşçının ihtiyaç duyabileceği eksiksiz askeri teçhizat ve donanım gün ışığına çıkarılmıştır. Bu silahlar arasında en yaygın olanı ve en sık karşımıza çıkanı şüphesiz mızraktır. Mezarlarda bulunan nitelikli Piceni kılıçlarının ise yerel üretim olmaktan ziyade, Balkanlar coğrafyasından ithal edilerek bölgeye getirildiği anlaşılmaktadır.[12]
Diller
[değiştir | kaynağı değiştir]Güney Picenum Dili, İtalik alfabenin kendine özgü ve sıra dışı bir varyasyonuyla kaleme alınmış olup, yapılan dilbilimsel çalışmalar neticesinde Sabelik dil ailesinin bir üyesi olarak tanımlanmıştır. Bu kadim dil, yapısal özellikleri bakımından ne Oskanca ne de Umbriyaca ile doğrudan örtüşmekte, kendine has bağımsız bir karakter sergilemektedir.
Eski İtalik alfabesinin yerel bir varyantıyla kaleme alınmış olan ve epigrafik açıdan günümüzde hâlâ deşifre edilemeyen Kuzey Picenum dilinin, Güney Picenum diliyle arasında herhangi bir yakın akrabalık bağı bulunmadığı düşünülmektedir. Günümüz akademik literatüründe genel kabul gören görüş, bu dilin temel İtalik diller grubuna dâhil olmadığı yönündedir; bununla birlikte, köken olarak Hint-Avrupa dil ailesinin henüz tam olarak tanımlanamamış bağımsız bir koluna mensup olabileceği ihtimali de dışlanmamaktadır.
Regio V Şehirleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Doğa tarihi uzmanı ve yazar Gaius Plinius Secundus'un Naturalis Historia (Doğa Tarihi) adlı anıtsal eserinde aktardığı kayıtlara göre; Roma İmparatorluğu'nun idari bölünmesinde Regio V (5. Bölge) olarak adlandırılan Picenum coğrafi sınırları içerisine tam 24 antik kent yerleştirilmiştir.[13]
| Latince İsim | Modern İsim | Modern Bölge | Tribù |
|---|---|---|---|
| Ancona | Ancona | Marche | Lemonia |
| Askulum | Ascoli Piceno | Marche | Fabia |
| Auximum | Osimo | Marche | Velina |
| Beregra | Civitella del Tronto veya Montorio al Vomano yakınında | Abruzzo | |
| Castrum Novum | Giulianova yakınlarında | Abruzzo | Papirya |
| Castrum Truentinum | Martinsicuro | Abruzzo | |
| Cingulum | Cingoli | Marche | Velina |
| Cluana | Civitanova Marche | Marche | |
| Cupra Maritima | Cupra Marittima ( Grottammare ) yakınında | Marche | Velina |
| Cupra Montana | Cupramontana Sant'Eleuterio yakınında | Marche | Velina |
| Falerio | Falerone yakınlarında | Marche | Velina |
| Firmum Picenum [14] | Fermo | Marche | Velina |
| Hadria | Atri | Abruzzo | Maecia |
| İnteramni | Teramo | Abruzzo | Velina |
| Novana | Bilinmiyor, muhtemelen Aso vadisinde . | Marche | |
| Numana | Numana | Marche | |
| Pausulae | San Claudio al Chienti, Corridonia yakınında | Marche | Velina |
| Planina | San Vittore di Cingoli yakınlarında | Marche | Velina |
| Potentia | Santa Maria a Potenza yakınında, Porto Recanati | Marche | Velina |
| Ricina | Villa Potenza, Macerata | Marche | Velina |
| Septempeda | San Severino Marche | Marche | Velina |
| Tolentinum | Tolentino | Marche | Velina |
| Hazine | Treia yakınlarında | Marche | Velina |
| Urbs Salvia | Urbisaglia yakınlarında | Marche | Velina |
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynaklar
[değiştir | kaynağı değiştir]- ↑ Strabon, Kitap 5, Bölüm 4, Kısım 1–2.
- ↑ Vermeulen, F.: "The contribution of aerial photography and field survey to the study of urbanization in the Potenza valley.", ss. 57–82. L'Annee Philologique records.
- ↑ Florus, Epitome of Roman History, I.19.
- ↑ Histories 2:21.
- ↑ Scullard, Howard Hayes (1970), From the Gracchi to Nero, Londra: Methuen & Co. Ltd.
- ↑ Abbott, Frank Frost. "The Common People of Ancient Rome". www.gutenberg.org. Erişim tarihi: 18 Mart 2020.
- ↑ Dalby, Andrew (2013). Food in the Ancient World from A to Z (İngilizce). Routledge. s. 171. ISBN 978-1-135-95422-2.
- ↑ Sandler, Merton; Pinder, Roger (2002). Wine: A Scientific Exploration (İngilizce). CRC Press. s. 66. ISBN 978-0-203-36138-2.
- ↑ Randall-MacIver 1927, s. 105
- ↑ Randall-MacIver 1927, s. 130.
- ↑ Randall-MacIver 1927, s. 120.
- ↑ Randall-MacIver 1927, s. 122.
- ↑ Archeologia nelle Marche, Mario Luni, 2003, s. 136, 88-392-0744-9.
- ↑ Φίρμον Πικενόν, in STRABONE, Chr. estomathiae, 241 (citato in ROCCI, Vocabolario Greco-Italiano, Città di Castello, 1974, s. 1969)
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- Federica Boschi, Enrico Giorgi, Frank Vermeulen, Picenum ve Roma Fethinin Şafağında Ager Gallicus, Peyzaj Arkeolojisi ve Maddi Kültür, Archaeopress 2020 ISBN 978-1-78969-699-8
- Strabo. Geographica.
- Randall-MacIver, David (1927). The Iron Age in Italy. A Study of Those Aspects of the Early Civilizations Which Are Neither Villanovan or Etruscan. Oxford: Clarendon Press.
Harici bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]
Wikimedia Commons'ta Regio V Picenum ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur
- Pastore, Paolo. "Piceni" (İtalyanca). Inwind. Erişim tarihi: 28 Ağustos 2010.
