Architecten

[Muziek]

Hallo, ik ben Michel Toussaint, architect bij het bureau Twice.

De circulaire renovatie draait eigenlijk helemaal rond de “re-”:
hergebruik, recyclage, herorganisatie, rehabilitatie…
Alles wat te maken heeft met opnieuw gebruiken in plaats van weggooien.

Concreet betekent circulair renoveren dat we de impact van renovatie op het milieu sterk verminderen, omdat we zoveel mogelijk bestaande materialen hergebruiken.
Dat lijkt vanzelfsprekend: waarom zou je een goede deur of een radiator weggooien als die perfect opnieuw gebruikt kan worden?
Hetzelfde geldt voor sanitair, tegelwerk, lichtschakelaars, stopcontacten of verlichting.

De dragende structuur van het gebouw moet uiteraard van goede kwaliteit zijn om lang mee te gaan, maar verder is er heel veel dat we kunnen herstellen en hergebruiken.

We merken vandaag een wereldwijde beweging in die richting.
Zelfs aannemers tonen steeds meer interesse, al blijven sommigen nog vasthouden aan hun oude gewoontes van de voorbije dertig of veertig jaar.
Ook de bouwmaterialenhandelaars spelen daarin een sleutelrol.
Zij vormen een belangrijke schakel tussen producent en gebruiker.
Wanneer een aannemer bij zijn leverancier vraagt: “Heb je dit circulair element op voorraad?”, kan dat echt het verschil maken.

Het is eigenlijk duidelijk:
de nieuwe, holle binnendeuren van vandaag hebben weinig waarde.
Ze zijn niet te vergelijken met massieve oude deuren die tientallen jaren meegaan en makkelijk te herstellen zijn.
Hetzelfde geldt voor oude houten raamkozijnen in eik: ze zijn bijna eindeloos repareerbaar.

Daarom is het belangrijk om opnieuw het vakmanschap van de ambachtslui te waarderen — mensen die weten hoe ze iets kunnen herstellen in plaats van vervangen.
Ook in de opleidingen van bouwprofessionals moeten we dat weer centraal stellen:
de echte beheersing van het vak in plaats van de wegwerpcultuur.

Als hergebruikte materialen net zo makkelijk beschikbaar zouden zijn in de doe-het-zelfzaken, zou het voor iedereen vanzelfsprekend worden —
zelfs voor mensen zonder specifieke bouwkennis.

Een goed voorbeeld is ons project voor een cohousing in Schaarbeek.
Daarvoor kregen we een prijs, zowel voor de duurzaamheid als voor het circulaire karakter.
We hebben alles gedaan om bestaande elementen te behouden.
Wat toch verwijderd moest worden, werd hergebruikt binnen de werf.
En wat niet meer bruikbaar was, ging naar circulaire materialenstromen via bestaande netwerken.

In België bestaan er ondertussen meerdere initiatieven, zoals Opalis, dat interessante oplossingen biedt, en natuurlijk Rotor, dat heel bekend is.
Zij hebben ons voor dit project geholpen — zowel bij de aankoop van materialen als bij de doorverkoop of herintroductie in het circuit.

De eerste stap is volgens mij: je informeren.
Er gebeurt nog veel experimenteel werk, en net dat maakt het zo boeiend.
De creativiteit die vandaag in dit domein opduikt, is echt inspirerend.

Het beroep van architect draait trouwens altijd een beetje daarom:
bouwen op wat bestaat, op oude kennis en ervaring,
en tegelijk de grenzen verleggen door te innoveren.

Ik ben Julien Kessler van Up! Architects, een bureau dat gespecialiseerd is in duurzame bouw en renovatie, voornamelijk in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.

Energierenovatie is vandaag essentieel: we moeten de Kyoto-doelstellingen halen en onze impact op het klimaat verkleinen.
De bouwsector is verantwoordelijk voor een groot deel van de uitstoot: in Brussel komt meer dan 40% van de emissies van gebouwen, die vaak oud zijn. Er is dus een grote uitdaging op het vlak van renovatie.

De energieprestatieregelgeving bestaat al sinds 2008, met de EPB, maar de laatste jaren merken we een sterk groeiende interesse van het publiek voor energierenovatie.
Bij nieuwbouw zijn de normen strikt, maar bij renovatie was er tot voor kort weinig verplichting. Vandaag komen steeds meer klanten met de wens om hun gebouw te isoleren en de energie-efficiëntie te verbeteren.
Die trend is nog versterkt door de oorlog in Oekraïne: de energiekosten zijn zo sterk gestegen dat ze soms even hoog zijn als de huurprijs. Mensen hebben er dus alle belang bij om te isoleren om hun factuur te verlagen.

We zien ook een mentaliteitsverandering: renovatie is niet langer alleen esthetisch, maar vaak grondig of puur energetisch.
Een bestaand gebouw renoveren is op zich al duurzaam, maar we kunnen nog verder gaan door na te denken over de materialen: ecologische isolatie, hergebruikte materialen of zelfs circulair bouwen.

Zo kunnen sommige uitgenomen isolatiematerialen opnieuw worden gebruikt in andere projecten.
Deze circulaire aanpak, die sterk wordt ondersteund door Leefmilieu Brussel, betekent dat we materialen hergebruiken in plaats van ze weg te gooien.
Dat geldt zowel voor esthetische elementen – zoals een schouw, deur, handvat of lamp – als voor bouwmaterialen.

Duurzaamheid gaat verder dan enkel hergebruik. Ze omvat ook:

• de herkomst van de materialen: natuurlijke materialen zoals houtvezel zijn milieuvriendelijker dan minerale wol;

• de demonteerbaarheid: materialen plaatsen op een manier die hergebruik in de toekomst mogelijk maakt;

• de flexibiliteit van de ruimtes: gebouwen ontwerpen die zich gemakkelijk kunnen aanpassen zonder alles te moeten afbreken.

In Brussel ontstaan steeds meer tweedehands bouwmateriaalstromen, ook al is opslagruimte schaars.
In een van onze projecten hebben we bijvoorbeeld leem uit Brusselse bouwplaatsen gebruikt in plaats van klassiek pleisterwerk.
Dat hergebruikte materiaal heeft zelfs betere eigenschappen: het reguleert vocht, is herbruikbaar en volledig natuurlijk.

Qua kostprijs merken we dat het vaak vergelijkbaar is. Hergebruik kan goedkoper zijn in materialen, maar vraagt meer arbeid – een oude deur schuren duurt langer dan een nieuwe plaatsen.
Toch levert het vaak een mooier resultaat en meer karakter op.

De voordelen van hergebruik zijn duidelijk: minder afval, betere materiaalkwaliteit, behoud van erfgoed...
Maar er blijven uitdagingen: de sector moet zich verder ontwikkelen, en de technische regelgeving moet beter aangepast worden aan hergebruik.
Bovendien vraagt hergebruik samenwerking: architect, studiebureau, aannemer en opdrachtgever moeten bereid zijn hun gewoontes te veranderen.

De sector evolueert snel. Brussel speelt daarin een belangrijke rol met oproepen voor voorbeeldgebouwen, die goede praktijken verspreiden en andere actoren inspireren.

Vandaag denken we ook meer na over de globale milieu-impact van gebouwen:
is het beter een passief gebouw te bouwen met petrochemische materialen, of een lage-energiewoning met biogebaseerde materialen?
Het gaat om de juiste balans tussen energieprestatie en milieu-impact.

In een recente renovatie van een herenhuis hebben we gekozen voor natuurlijke materialen:

• houtvezelisolatie,

• gebrand houten gevelbekleding,

• zonnepanelen en een warmtepomp om het energieverbruik te verlagen.

We gebruiken ook de TOTEM-software, ontwikkeld door de drie Gewesten, om de milieu-impact van materialen te vergelijken en de meest duurzame oplossingen te kiezen.

Mijn advies aan opdrachtgevers:
omring u met een team – architect of aannemer – dat duurzaam bouwen en hergebruik echt beheerst.

En aan aannemers:
volg opleidingen en durf de stap te zetten naar deze manier van werken.
Het vraagt wat aanpassing, maar het brengt veel voldoening en draagt bij aan een duurzame toekomst.