Namibia
 |
Vos an lenga piemontèisa |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |
  La Namibia (an anglèis: Republic of Namibia; an alman: Republik Namibia; an afrikaans: Republiek van Namibië) a l'é un pais dl'Àfrica meridional. A confin-a con Sudàfrica, Botswana, Angòla e Zambia e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich. La capital a l'é Windhoek. A l'ha na surfassa ëd 824.292 km² e a conta anviron 3 milion d'abitant (2023). A l'é un dij pais pì sech e meno popolà dël mond. GeografìaAnté ch'as treuva Region fìsicheËl pais a peul esse dividù an tre region prinsipaj: 1. Ël Desèrt dël Namib: na strèita banda costera motobin sëcca, ch'a fà da 100 a 200 km ëd larghëssa. A l'ha le dun-e 'd saba pì àute dël mond (Sossusvlei). 2. L'Àutopian Central: andova a-i é la pì part dla popolassion e dl'atività agrìcola. 3. Ël Desèrt dël Kalahari: a l'òvest, na vasta arzerva natural con na vegetassion ëd savan-a. Àutri element amportant:
ClimaËl clima a l'é motobin àrid e semidesèrtich. La costa a l'é frèida e sëcca për via dla corent frèida dël Benguela. Le pieuve a son motobin ràire e iregolar. Le temperadure a peulo esse motobin àute ant l'intern (fin a 40 °C) e frèide ant la neuit. Flora e faunaLa Namibia a l'é arnomà për soa biodiversità e soe politiche 'd conservassion avansà. A l'ha 'l 15% 'd soa superfisse destinà a parch nassionaj e arzerve:
La fauna a comprend leon, elefant, rinoceront, girafe, e vàire specie d'antìlop. Stòria modernaLe tère sùite dla Namibia a son ëstàite abità a parte daj temp pì vej dla Gent dël Boscon (San), dij Damara e dij Namaqua. A parte dal sécol ch'a fa XIV a l'é anandiasse n'imigrassion ëd Bantu, aj temp dlë slarghesse dij Bantu. Sta region a l'é nen ch'a sia stàita motobin esplorà da j'europengh anans dël sécol ch'a fa XIX, quand che la tèra a l'é passà a la Gërmania col nòm d'Àfrica Tedësca dël Sud-Òvest (Deutsch-Südwestafrika[1]), gavà mach la Baja 'd Walvis, ch'a restava sota contròl britànich. Colònia alman-a e genocidiSota l'aministrassion alman-a (1884–1915), a l'é capitaje 'l genocidi dj'Herero e Nama (1904–1908), anté che dle dzèine 'd mila përson-e a son ëstàite massà dal general Lothar von Trota. Costa tragedia a l'é stàita arconossùa 'me 'l prim genocidi dël sécol ch'a fa XX. Mandà sudafrican e lòta për l'indipendensaLa colònia a l'é stàita ocupà dal Sudàfrica dij temp dla Prima guèra mondial e aministrà an mandà dla Società dle Nassion fin a la fin dla Sconda guèra mondial, quand che a l'é peui anetussla sensa gnun arconossiment antërnassional. Dël 1966 l'Organisassion Popolar dl'Àfrica dël Sud-Òvest (SWAPO) a l'ha anandià na guerija col but ëd rivé a l'andipendensa, ma a l'é mach dël 1988 che 'l Sud Àfrica a l'ha peui decidù ëd finì soa aministrassion dla Namibia, conforma a 'n pian ëd passificassion dla region prontà da le Nassion Unìe. L'andipendensa a l'é rivà dël 21 ëd mars 1990 e la Baja 'd Walvis a l'é stàita unìa a la Namibia dël 1994. Organisassion polìticaLa Namibia (nòm ofissial: Republic of Namibia) a l'é na repùblica semipresidensial unitaria.
Ël SWAPO a l'é 'l partì dominant dal 1990. EconomìaL'economìa dla Namibia a l'é basà dzortut an sle materie prime:
A l'ha un PIL pro-capite relativament àut për la region, ma con disugualiansa motobin àuta (un dij coeficient ëd Gini pì elevà dël mond). La disocupassion a l'é àuta, dzortut tra ij giovo. DemografìaLa popolassion a l'é 'd 2,7 milion (2023). La densità a l'é motobin bassa: 3,2 për km².
LengheDapress a l'andipendensa (1990), l'ùnica lenga ofissial a l'é l'anglèis. Anans ëd l'andipendensa a-i ero l'afrikaans e l'alman. Comsëssìa, la prima lenga dël 50% dla popolassion a l'é l'Oshiwambo; la sconda lenga a l'é l'afrikaans. Ël 32% dla popolassion europenga a parla l'alman, dëmentrè che l'anglèis a lo parla mach ël 7%. An total, a-i son 13 lenghe nassionaj arconossùe (anglèis esclus). Educassion e salute
CulturaLa coltura namibian-a a l'é na mës-cia 'd tradission african-e e anfluense alman-e e afrikaans.
Vëdde 'dcòArferiment bibliogràfich
Ligam estern |
