<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>

<chapter xml:id="tutorial" xmlns="http://docbook.org/ns/docbook" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink">

<title>Basit bir eğitmen</title>

<para>

Bu bölümde PHP ile ilgili en temel bilgilerdan bahsedilecek,

kısa ve basit bir eğitmenden yararlanılacaktır. Bu eğitmen yalnızca PHP ile

etkileşimli site sayfaları geliştirmeyi ele alır, ancak PHP'nin yeteneği

yalnızca site sayfaları oluşturmakla sınırlı değildir. Daha fazla bilgi için

<link linkend="intro-whatcando">PHP'nin yapabildikleri</link> bölümü

incelenebilir.

</para>

<para>

PHP tarafından etkinleştirilen site sayfaları normal HTML sayfaları

gibidir ve bu sayfaları normal HTML sayfaları için kullanılan

yöntemlerle oluşturulabilir ve düzenlenebilir.

</para>

<section xml:id="tutorial.requirements">

<title>Neye ihtiyaç var?</title>

<para>

Bu eğitmen süresince HTTP sunucusunda PHP desteğinin etkinleştirilmiş

olduğu ve tüm <filename class="extension">.php</filename> uzantılı dosyaların PHP

tarafından yorumlandığı varsayılacaktır. Çoğu sunucuda, bu uzantı PHP

dosyaları için öntanımlı dosya uzantısıdır, ancak emin olmak için

sunucunun yöneticisinden doğru bilgi edinilebilir. Kullanılan sunucu

PHP'yi destekliyorsa, başka hiçbir şeye ihtiyaç yok demektir.

Yalnızca <filename class="extension">.php</filename> uzantılı dosyaları oluşturup

sunucunun belge dizinlerine koymak, sunucunun bu dosyayı otomatik

olarak işleme koyması için yeterli olacaktır. Herhangi

bir şeyi derlemek ya da fazladan bir araç kurulumu yapmak

gerekmemektedir. PHP tarafından etkinleştirilen dosyalar yeni bir tür

HTML dosyası olarak düşünülebilir. Öyle ki, artık

HTML dosyasının içine sihirli birtakım etiketler konabilir ve bu

etiketler sayesinde istenen her tür işlem gerçekleştirilebilir.

</para>

<para>

Çok değerli olan band genişliği boşa harcanmadan yerel olarak geliştirme

yapılmak isteniyor olsun. Bu durumda,

<link xlink:href="&url.apache;">Apache</link> gibi bir HTTP sunucusunun

ve elbette <link xlink:href="&url.php.downloads;">PHP</link>&apos;nin

indirilmesi ve kurulması gerekecektir. Bu ikilinin yanında,

<link xlink:href="&url.mysql.docs;">MySQL</link> gibi bir veritabanının

da indirilip kurulması iyi olacaktır.

</para>

<para>

Bu üçlüyü tek tek kurmak yerine daha basit bir yol izlenebilir.

Bu kılavuz <link linkend="install">PHP için kurulum bilgileri</link>

(HTTP sunucunuzun halihazırda kurulu olduğunu varsayılır) bölümüne sahiptir.

PHP&apos;yi kurmakta sorun yaşanırsa, sorunların çözümü için

<link xlink:href="&url.php.mailing-lists;">kurulum posta listesi</link>'ne

başvurulabilir. Daha basit bir yoldan gitmek istenirse, işletim

sistemine uygun olan <link xlink:href="&url.installkits;">ön

yapılandırmalı paket</link>ler seçilebilir ve tüm bu araçlar bir kaç fare

tıklamasıyla otomatik olarak yüklenebilir. MacOSX, Linux ve Windows

dahil olmak üzere birçok işletim sistemine PHP destekli bir HTTP sunucusu

kurmak oldukça kolaydır. Linux üzerinde,

<link xlink:href="&url.rpmfind;">rpmfind</link> ve

<link xlink:href="&url.rpmfind.pbone;">PBone</link> gibi araçlar RPM

dosyalarını bulmakta yardımcı olacaktır. Debian için ise

<link xlink:href="&url.apt-get;">apt-get</link> sayfası ziyaret

edilebilir.

</para>

</section>

<section xml:id="tutorial.firstpage">

<title>İlk PHP-etkin sayfa</title>

<para>

<filename>merhaba.php</filename> isimli bir dosya oluşturulup HTTP

sunucusunun belge kök dizinine (<varname>DOCUMENT_ROOT</varname>)

aşağıdaki içerikle kaydedilebilir:

</para>

<para>

<example>

<title>- İlk PHP betiği: <filename>merhaba.php</filename></title>

<programlisting role="php">

</programlisting>

<simpara>

Tarayıcı kullanılarak HTTP sunucusunun adresine erişilebilir, bunun için

sunucu alan adının sonuna <literal>/merhaba.php</literal> eklemek

yeterli olacaktır. Yerel olarak geliştirme yaparken bu URL

<literal>http://localhost/merhaba.php</literal> veya

<literal>http://127.0.0.1/merhaba.php</literal> ya da

<literal>http://[::1]/merhaba.php</literal> gibi bir şey olacaktır,

ancak bu HTTP sunucusunun yapılandırma ayarlarına bağlıdır.

</simpara>

<simpara>

PHP normal bir HTML sayfasına gömülebilir. Bu, HTML belgesinin içine

aşağıdaki örnekte gösterildiği gibi PHP ifadelerinin yazılabileceği

anlamına gelir:

</simpara>

<programlisting role="php">

</programlisting>

<simpara>

Eğer her şey düzgün yapılandırılmışsa, bu dosya PHP tarafından işlenecek

ve tarayıcıya aşağıdaki çıktı gönderilecektir:

</simpara>

<screen role="html">

</screen>

</example>

</para>

<para>

Bu kod gördüğünüz gibi son derece basittir ve esasında böyle bir sayfa

oluşturmak için PHP&apos;ye gereksinim yoktur. Görüntülenen:

PHP&apos;nin <function>echo</function> deyimi kullanılarak elde edilen

<literal>Merhaba Dünya</literal> cümlesidir. Bu dosyanın hiçbir şekilde

<emphasis>çalıştırılabilir olmasına ya da özel bir türde olmasına ihtiyaç

duyulmaz</emphasis>. Sunucu, bu dosyanın PHP tarafından

işlenmesi gerektiğini bilir, çünkü dosyaya ".php" uzantısı tanımlanmıştır.

Sunucu bu uzantıya sahip dosyaları PHP'ye aktaracak biçimde

yapılandırılmıştır. Bu dosya birtakım özel etiketlerle birçok ilginç

işlem yapılmasını sağlayan bir tür HTML dosyası olarak düşünülebilir.

</para>

<para>

Bu örnek denendiği halde hiçbir çıktı alınamazsa, dosyanın

indirilmesi istendiyse ya da dosyanın tüm içeriği metin olarak ekranda

görünüyorsa, büyük ihtimalle sunucunun PHP desteği etkinleştirilmemiştir

ya da sunucu doğru yapılandırılmamıştır. Sistem yöneticisinden kılavuzdaki

<link linkend="install">Kurulum</link> bölümünü kullanarak PHP&apos;yi

etkinleştirmesi istenebilir. Yerel olarak geliştirme yapılıyorsa, kurulum

bölümü okunarak herşeyin doğru yapılandırılması sağlanabilir. Çıktıyı

sağlayan sunucudaki dosyaya <code>http://</code> üzerinden erişilmelidir.

Dosya <code>file://</code> üzerinden isteniyorsa, PHP tarafından

işlenmeyecektir. Sorun her şeye rağmen devam ediyorsa,

<link xlink:href="&url.php.support;">PHP desteği alma</link> yöntemleri

kullanılabilir.

</para>

<para>

Bu örneğin amacı özel PHP etiketi biçemini göstermektir. Örnekte

<literal>&lt;?php</literal> ile PHP başlangıç etiketi belirtilmektedir.

Sonra PHP komutu yazılmış ve kapanış etiketi <literal>?&gt;</literal>

kullanarak PHP kipinden çıkılmıştır. Bir HTML dosyasında bu yöntem

kullanılarak gereken yerde PHP kipine girip çıkılabilir. Daha fazla bilgi

için, kılavuzun <link linkend="language.basic-syntax">temel PHP sözdimi</link>

bölümünü okunabilir.

</para>

<note>

<info><title>Satır-sonları hakkında</title></info>

<para>

Satır-sonu karakterlerinin HTML içinde bir önemi yoktur, bununla birlikte

HTML kodunun göze hoş görünmesi için satır-sonu karakterlerini kullanmak

gerekir. <literal>?&gt;</literal> kapama etiketinin hemen ardından gelen

satır-sonu karakterini PHP silecektir. Dosyanın içine çok sayıda PHP

kodu konulması veya hiçbir şey çıktılamayan betiklerin dosyaya dahil

edilmesi durumunda bu çok işe yarar. Ancak bu biraz kafa karıştırıcı

olabilir. <literal>?&gt;</literal> kapama etiketinden sonra bir

satır-sonu karakterinin çıktılanması istenirse, ya kapama

etiketinden sonra bir boşluk bırakıp onun ardına satır-sonu karakteri

konulmalı ya da PHP kodunun son echo/print deyiminin sonuna bir satır-sonu

karakteri eklenmelidir.

</para>

</note>

<note>

<title>Metin Düzenleyiciler Hakkında</title>

<para>

PHP dosyalarını oluşturmak, düzenlemek ve yönetmek için birçok metin

düzenleyici ve Bütünleşik Geliştirme Ortamı (BGO) bulunmaktadır.

Bu araçların bir kısmı

<link xlink:href="&url.phpeditorlist;">PHP Düzenleyicileri Listesi</link>

bölümünde listelenmiştir. Önerilmesi istenen bir düzenleyici

varsa, yukarıdaki sayfayı ziyaret edilip sayfa idarecisinden

önerilmek istenen düzenleyicinin bu listeye eklemesi rica edilmelidir. Söz

dizimi vurgulaması olan bir düzenleyicinin büyük yardımı olur.

</para>

</note>

<note>

<title>Kelime İşlemciler Hakkında</title>

<para>

StarOffice Writer, Microsoft Word ve Abiword gibi kelime işlemciler PHP

dosyalarını düzenlemek için uygun değildir. Eğer bu deneme betiği

için bunlardan biri kullanılmak istenirse, dosyanın <emphasis>salt

metin</emphasis> olarak kaydedildiğinden emin olunmalıdır, aksi takdirde

PHP&apos;nin betiği okuması ve çalıştırması mümkün olmayacaktır.

</para>

</note>

<para>

Artık çalışır bir PHP betiği başarıyla oluşturulduğuna göre, PHP

betiklerinin en ünlüsünü oluşturma zamanı geldi demektir!

<function>phpinfo</function> işlevi çalıştırılıp sistem ve

yapılandırma ilgili

<link linkend="language.variables.predefined">öntanımlı değişkenler</link>,

yüklü PHP modülleri ve <link linkend="configuration">yapılandırma</link>

ayarları gibi konularda faydalı birçok bilgiye ulaşılabilir. Bu önemli

bilgiler için biraz vakit ayrılması ve bunların incelenmesi önerilir.

</para>

<para>

<example>

<title>- PHP ile sistem bilgisine ulaşmak</title>

<programlisting role="php">

</programlisting>

</example>

</para>

</section>

<section xml:id="tutorial.useful">

<title>İşe yarar bir şey</title>

<para>

Bu kez kod daha işe yarar bir şey yapsın. Ziyaretçinin hangi tarayıcıyı

kullandığı tespit edilebilir. Bunun için, ziyaretçinin tarayıcısı

tarafından HTTP isteği ile birlikte gönderilen kullanıcı aracısı

dizgesine bakılır. Bu bilgi bir

<link linkend="language.variables">değişkende</link> saklanır. Değişkenler

PHP'de her zaman dolar imi ile başlar. Şu an için ilgilenilen değişken

<varname>$_SERVER['HTTP_USER_AGENT']</varname>'tir.

</para>

<note>

<para>

<varname>$_SERVER</varname> PHP kullanımına ayrılmış özel bir değişken

olup HTTP sunucusunun tüm bilgilerini içerir. Bu tür değişkenlere süper

küreseller denir. Bu konuda daha ayrıntılı bilgi <link

linkend="language.variables.superglobals">Süper Küreseller</link>

bölümünde bulunabilir.

</para>

</note>

<para>

Bu değişkenin değerinin görüntülenmesi için yapılacaklar:

</para>

<para>

<example>

<title>- Bir değişkeni (dizi öğesini) yazdırmak</title>

<programlisting role="php">

</programlisting>

<para>

Bu betiğin çıktısı şöyle bir dizge olabilirdi:

</para>

<screen role="html">

</screen>

</example>

</para>

<para>

PHP'de birçok farklı değişken <link linkend="language.types">türü</link>

mevcuttur. Yukardaki örnekte bir

<link linkend="language.types.array">dizi</link>ye ait bir öğe yazdırıldı.

Diziler çok daha kullanışlı olabilir.

</para>

<para>

<varname>$_SERVER</varname> PHP tarafından kullanıma otomatik

olarak sunulan bir değişkendir. Kullanım kılavuzunun

<link linkend="reserved.variables">Öntanımlı Değişkenler</link>

bölümünden tümünün listesine ulaşılabilir ya da önceki örnekte

kullanılan <function>phpinfo</function> işlevi ile üretilen çıktıya

bakarak bütün listeye ulaşılabilir.

</para>

<para>

PHP etiketinin içine birden çok PHP komutu konabilir ve tek bir echo

komutundan daha fazlasını yapan küçük kodlar oluşturulabilir.

Örneğin, ziyaretçin Firefox kullanıp kullanmadığı şöyle saptanabilir:

</para>

<para>

<example>

<title>- <link linkend="language.control-structures">Denetim yapılarının

</link> ve <link linkend="language.functions">işlevlerin</link> kullanım

örneği</title>

<programlisting role="php">

</programlisting>

<para>

Bu betiğin çıktısı şöyle olabilirdi:

</para>

<screen role="html">

</screen>

</example>

</para>

<para>

Burada birkaç yeni kavram devreye sokuldu. Örneğin, <link

linkend="control-structures.if">if</link> deyimi; C dilinde

kullanılan temel sözdizimine aşinalık varsa, bu kullanım tanıdık

gelecektir. Aksi takdirde, giriş düzeyinde bir PHP kitabı edinilmesi ve ilk

birkaç bölümünün okunması ya da kılavuzun <link linkend="langref">Dil

Başvuru Kılavuzu</link> bölümünün okunması faydalı olacaktır.

</para>

<para>

Devreye sokulan ikinci kavram, <function>str_contains</function> işlevi ile

yapılan çağrı oldu. <function>str_contains</function>, bir dizgeyi başka bir

dizgenin içinde arayan yerleşik bir PHP işlevidir. Burada

<varname>$_SERVER['HTTP_USER_AGENT']</varname> içinde (samanlık)

<literal>'Firefox'</literal> dizgesi (iğne) aranıyor. İğne samanlıkta

bulunursa &true;, aksi takdirde &false; döner.

<link linkend="control-structures.if">if</link> ifadesinin sonucu

&true; olduğu takdirde kaşlı ayraçlar arasındaki kod

çalıştırılır. Aksi takdirde kod çalıştırılmaz. <link

linkend="control-structures.if">If</link>, <link

linkend="control-structures.else">else</link> gibi denetim yapıları ile

<function>strtoupper</function> ve <function>strlen</function> gibi

işlevler kullanılarak benzer örnekler yazılabilir. İlgili her

kılavuz sayfası aynı zamanda örnekler de içermektedir. Bu işlevlerin nasıl

kullanması gerektiğinden emin olunamıyorsa, kılavuzdaki <link

linkend="about.prototypes">bir işlev tanımı nasıl okunur</link> ve <link

linkend="language.functions">PHP işlevleri</link> bölümleri

okunabilir.

</para>

<para>

Bu bir adım öteye taşınabilir ve bir PHP kodunun tam ortasındayken

bile HTML kipine nasıl girilip çıkılabileceği gösterilebilir:

</para>

<para>

<example>

<title>- HTML ve PHP kiplerini karıştırmak</title>

<programlisting role="php">

</programlisting>

<para>

Bu betikten elde edilebilecek sonuçlardan biri:

</para>

<screen role="html">

</screen>

</example>

</para>

<para>

Bir çıktı üretmek için PHP echo komutunu kullanmak yerine, PHP kipinden

çıkıldı ve düz HTML gönderildi. Burada dikkat edilmesi gereken önemli

nokta, betiğin mantıksal akışının değişmiyor olmasıdır.

<function>str_contains</function> işlevinden edinilen sonuca göre HTML kod

çiftlerinden yalnızca biri görüntüleyiciye gönderilmektedir. Başka bir

deyişle, bu işleyiş <literal>Firefox</literal> dizgesinin bulunup

bulunmamasına bağlıdır.

</para>

</section>

<section xml:id="tutorial.forms">

<title>Form Kullanımı</title>

<para>

PHP'nin en güçlü özelliklerinden biri HTML formlarına yaklaşım

biçimidir. Bilinmesi gereken ilk önemli durum, form içindeki tüm

elemanların PHP tarafından otomatik olarak kullanılabilir olacağıdır.

PHP ile formların kullanımı ve daha ayrıntılı bilgi için <link

linkend="language.variables.external">Dış kaynaklı değişkenler</link>

bölümü okunabilir. Örnek HTML formu:

</para>

<para>

<example>

<title>- Örnek HTML formu</title>

<programlisting role="html">

</programlisting>

</example>

</para>

<para>

Bu formda özel hiçbir şey yoktur. Hiçbir özel etiket içermeyen düz bir

HTML formudur. Kullanıcı formu doldurup 'Gönder' tuşuna bastığında,

<filename>action.php</filename> sayfası çağrılır. Bu dosyaya aşağıdakiler

yazılabilir:

</para>

<para>

<example>

<title>- Formdan veri yazdırmak</title>

<programlisting role="php">

</programlisting>

<para>

Bu betikten elde edilecek örnek çıktı:

</para>

<screen role="html">

</screen>

</example>

</para>

<para>

<function>htmlspecialchars</function> ve <literal>(int)</literal>

kısımları haricinde yapılan iş oldukça açıktır.

<function>htmlspecialchars</function> işlevi HTML'ye özel karakterlerin

doğru şekilde kodlandığından emin olunmasını sağlar, dolayısıyla

başkaları sayfanıza dışardan HTML etiketleri veya Javascript

yerleştiremez. Yaş alanınında ise değerin bir tamsayı olması gerektiği

bilindiğinden değerin <type>int</type> türüne <link

linkend="language.types.typecasting">dönüştürülmesiyle</link> otomatik

olarak bu alana girilmesi olası başı boş karakterlerden de kurtulmuş

olunmaktadır. Ayrıca, bunun PHP'de otomatik olarak yapılmasını

sağlamak için <link linkend="ref.filter">süzgeç</link> eklentisi de

kullanılabilirdi. <varname>$_POST[&apos;isim&apos;]</varname> değişkeni

ve <varname>$_POST[&apos;yaş&apos;]</varname> değişkenleri

PHP tarafından otomatik olarak oluşturulur. Daha önce

<varname>$_SERVER</varname> süper küresel değişkeni kullanılmıştı,

yukarıda ise tüm POST verisini içeren <varname>$_POST</varname> süper küresel

değişkeni tanıtıldı. Formda tanımlı <emphasis>yöntem</emphasis>in POST

oluşuna dikkat edilmelidir. <emphasis>GET</emphasis> yöntemi kullanılmış

olsaydı, form bilgileri <varname>$_GET</varname> süper küresel değişkenine

atanmış olacaktı. Bunların haricinde, istemciden gelen verinin hangi

kaynaktan geldiği önemli değilse <varname>$_REQUEST</varname>

süper küreseli de kullanılabilirdi. Bu değişken GET, POST ve COOKIE

verilerinin birleşiminden oluşur.

</para>

</section>

<section xml:id="tutorial.whatsnext">

<title>Sonraki adım nedir?</title>

<para>

Edinilen yeni bilgilerle kılavuzun birçok bölümünün daha kolay

anlaşılabilmesi ve okuyucunun örnek arşivinde bulunan birçok betiği

kolayca okuyabilir duruma gelmesi amaçlanmıştır.

</para>

<para>

PHP ile neler yapabileceği ile ilgili sunumlara ulaşmak için,

<link xlink:href="&url.php.talks;">&url.php.talks;</link> adresindeki PHP

Konferans Malzemeleri Sitesi ziyaret edilebilir.

</para>

</section>

</chapter>